DISK - Projecten - zeven Werken van Barmhartigheid

Ter inleiding

De inhoud van deze aflevering van Diakonie & Parochie wijkt af van wat u als lezer van dit tijdschrift gewend bent. U treft u in dit nummer geen voorbeelden aan uit de praktijk van de parochiële diaconie rond een bepaald thema. Het bevat daarentegen de presentatie van en een introductie in een serie van zeven afleveringen die u in de lopende jaargang 2002 en de jaargang 2003 kunt verwachten. De reden om van de gangbare opzet af te wijken is de volgende.

In 1999 publiceerde het Diocesaan Pastoraal Centrum van het bisdom Rotterdam het diaconaal werkboek Zeven werken van barmhartigheid. Het DPC wilde met dit werkboek een hulp bieden bij de vormgeving van een eigentijdse diaconie in de parochie. Sedert zijn verschijnen heeft het goede aftrek gevonden, is het in verschillende recensies lovend besproken, en hebben meerdere parochies er al dankbaar gebruik van gemaakt bij de opzet en uitvoering van diaconale projecten. Blijkbaar voorziet het werkboek dus in een grote behoefte en beantwoordt het inderdaad aan zijn doel. Welnu, gezien de weerklank die het werkboek heeft gevonden meende de redactie van D&P er goed aan te doen een serie van zeven afleveringen te wijden aan de thematiek van de zeven werken van barmhartigheid, om de parochies in hun werken met deze thematiek te ondersteunen.

In het nummer dat thans voor u ligt wordt deze serie ingeleid; als zodanig is het een 'programmatisch' nummer. Het presenteert de serie als geheel, informeert de lezer over hetgeen in de komende afleveringen geboden zal worden, en biedt enkele achtergrondbeschouwingen die voor het praktische werken behulpzaam kunnen zijn: een visie op diaconie, enkele wenken voor projectmatig werken, en aandachtspunten voor het werken met vrijwilligers.

Wat kunt u verwachten?

Zeven afleveringen
Elk komend nummer van de serie zal één van de werken van barmhartigheid tot thema hebben. De drie afleveringen van de lopende jaargang zullen achtereenvolgens gewijd zijn aan: de hongerigen te eten geven, dorstigen te drinken geven, de naakten kleden. De overige 'werken' komen in jaargang 2003 aan de orde.
Vanzelfsprekend is het daarbij niet de bedoeling nog eens dunnetjes over te doen wat in het Rotterdamse diaconale werkboek al is gedaan. De serie vervangt het werkboek niet, doch sluit erbij aan en bouwt erop voort. Dit betekent dat - zoals gebruikelijk in dit tijdschrift - in elk nummer een aantal leerzame praktijkvoorbeelden zal worden opgenomen die de parochies kunnen stimuleren concreet aan de slag kunnen gaan met de thema's van de werken van barmhartigheid.
Maar bovendien kunt u, anders dan gebruikelijk, in de komende nummers tevens enkele achtergrondreflecties en aanvullende suggesties verwachten die met het betreffende thema samenhangen en voor het praktische werken van belang kunnen zijn. En tenslotte zal, om de praktische bruikbaarheid van de zeven afleveringen te vergroten, elk themanummer worden opgezet volgens eenzelfde stramien.
De volgorde waarin de zeven werken van barmhartigheid worden behandeld is in zekere zin willekeurig. In de eerste drie nummers van de serie wordt aangesloten bij de volgorde die in het diaconaal werkboek te vinden is. In de resterende vier nummers zal zo mogelijk aangesloten worden bij of in ieder geval verwezen worden naar de 'diaconale agenda' of naar bepaalde themadagen in het jaar die zich voor de keuze van een bepaald werk lenen. De feitelijk gekozen volgorde van de thema's in de serie laat echter onverlet, dat parochies op heel verschillende momenten in het jaar voor de behandeling van een van de werken van barmhartigheid kunnen kiezen.
Aan het eind van het diaconale werkboek (blz. 38) wordt overigens gesuggereerd dat zij bij de keuze van een van die werken aansluiting kunnen zoeken bij een thema dat op een bepaald moment van het jaar in de belangstelling staat. Zulke momenten zijn bijvoorbeeld:

Eén stramien
Elke aflevering van de serie zal volgens plan in grote lijnen eenzelfde opzet vertonen. Achtereenvolgens wordt telkens aandacht besteed aan:

Een visie op diaconie

Er bestaat nogal eens onduidelijkheid over wat precies onder 'diaconie' verstaan moet worden. Sommigen vatten het begrip heel breed op: het duidt dan op al hetgeen mensen, individueel of in groep, in de openbaarheid of in het verborgene, doen ten behoeve van hun medemens in nood - ongeacht de al of niet christelijke motivatie die hen daartoe beweegt; in deze opvatting ligt de nadruk op het helpend handelen als zodanig. Anderen geven de voorkeur aan een veel beperkter begrip van diaconie: men reserveert het voor dat noodlenigend handelen dat in en/of vanuit kerken verricht wordt; in dit geval ligt de nadruk op het institutioneel-kerkelijke karakter van diaconie, op het organisatorisch kader. Weer anderen vatten onder diaconie zo ongeveer alles (ook bijvoorbeeld rouwbegeleiding) wat christenen vanuit hun gelovige levensovertuiging voor een medemens in enige nood doen; nu ligt de nadruk op het christelijk motief als onderscheidend criterium.

Elk van deze omschrijvingen heeft haar voor en tegen. De brede opvatting maakt het christenen mogelijk zonder onvruchtbare competentiestrijd met alle mensen van goede wil samen te werken, maar doet eigenlijk het onderscheid tussen diaconie en naastenliefde vervagen. De kracht van de institutionele benadering ligt hierin, dat zij de kerk als zodanig als het ware bij de 'diaconale les' houdt; maar het risico is dat diaconie zó verstaan gemakkelijk een gesloten bedoening wordt zonder veel zicht op waardering van hetgeen daarbuiten gebeurt. In de derde benadering tenslotte wordt aan de gelovige motivatie terecht grote betekenis toegekend; maar op de eerste plaats wordt onvoldoende erkend dat ook christenen hun inzet voor noodlijdenden vaak niet of nauwelijks uitdrukkelijk 'christelijk' maar 'algemeen menselijk' motiveren, en op de tweede plaats vervaagt in deze opvatting gemakkelijk het onderscheid tussen diaconie en bijvoorbeeld pastoraat.

Om in deze onduidelijkheid enige helderheid te scheppen kan het dienstig zijn eerst een wat principiële stap te zetten: we brengen diaconie in direct verband met barmhartigheid en rechtvaardigheid ter sprake; zo kan duidelijk worden, dat diaconie vanuit haar wezenselementen gezien inderdaad breed kan worden opgevat. Vervolgens gaan we wat pragmatischer te werk: we beperken ons tot hetgeen in onze eigen katholieke kerk in Nederland gangbaar onder diaconie verstaan wordt. En tenslotte perken we ons onderwerp nog meer in: we bepalen ons tot parochiële diaconie en bakenen die af van andere parochiële activiteiten.

Barmhartigheid en rechtvaardigheid

In 1995 werd een TV-serie 'Werken van barmhartigheid' uitgezonden door KRO/RKK. Bij die gelegenheid is een boekje uitgegeven waarin ter introductie summier te lezen staat:
"De TV-serie laat mensen zien die in hun eigen omgeving barmhartigheid in de praktijk brengen. Wat is dat: barmhartigheid? Het lijkt een begrip uit voorbije tijden - wie gebruikt dat woord nu nog? Hooguit kennen we het woord onbarmhartig. Maar wie beter kijkt ziet dat barmhartigheid van alle tijden is. En ook nu volop in praktijk gebracht".
Sedertdien is het begrip weer meer in gebruik geraakt en uitdrukkelijk in verband gebracht met 'diaconie'. Daarbij wordt tegelijk benadrukt dat barmhartigheid van oudsher samengaat met rechtvaardigheid en dat deze twee ook in de hedendaagse diaconie als twee onderling samenhangende wezenselementen met elkaar verbonden (moeten) zijn.

Barmhartigheid
Barmhartigheid kan omschreven worden als de dragende grondhouding van de mens die een 'warm' hart heeft jegens hen die in de miserie zitten. Dat komt tot uitdrukking in het latijnse woord 'misericordia'. Thomas van Aquino typeert de deugd van barmhartigheid treffend als:
"de compassie in ons hart met het lijden van anderen, waardoor wij gedreven worden te helpen, als het ons mogelijk is".
Deze compassie is natuurlijk niet voorbehouden aan christenen. Ook in andere religies - denk aan het Bhoeddisme en Hindoeïsme, het Jodendom en de Islam - wordt zij zeer hoog geacht. Maar ook buiten de grote religieuze tradities wordt ze geëerd en beoefend als uiting van diepe menselijkheid. In de grote godsdiensten evenwel wordt de deugd van barmhartigheid hoog gehouden omdat ze uitdrukking is van een wezenskenmerk van het alles overstijgende goddelijke mysterie dat ons draagt. Zo wordt in het diaconaal werkboek Zeven werken van barmhartigheid wordt deze deugd gezegd:
"Op veel plaatsen in het Oude Testament is sprake van God die zelf barmhartig is en wenst dat mensen tot hun recht komen. Op basis van het verbond van die God met zijn volk behoort men de kwetsbare mensen bescherming te bieden. Deze barmhartigheid ontstaat uit een ervaring van verbondenheid, met mensen en met God, die uit het diepste van de mens voorkomt. Daaruit ontspringt een handelen dat goed doet aan wie het nodig heeft".

Rechtvaardigheid
Onder rechtvaardigheid kan verstaan worden: de houding uit kracht waarvan een mens ernaar streeft eenieder tot zijn/haar recht te laten komen. In onze westerse traditie wordt rechtvaardigheid - samen met bezonnenheid, matigheid en moed - gerekend tot de vier 'kardinale' deugden, dat wil zeggen: ze behoort tot de kern, het hart ('cardo') van het menszijn.
In de grote godsdiensten wordt ook de deugd van rechtvaardigheid, net als barmhartigheid, beschouwd als wortelend in en uitdrukking van een wezenskenmerk van het mysterie dat God is. Zo wijst het Rotterdams diaconaal werkboek erop, dat in de Bergrede van het Mattheüsevangelie de lezer uitgenodigd te leven als een rechtvaardig mens, dat wil zeggen: als iemand die leeft als een kind van de hemelse Vader.
Maar ook in het moderne niet-religieuze denken wordt de deugd van rechtvaardigheid zeer hoog geschat. Een hedendaagse franse filosoof zegt er zelfs van:
"Van de vier kardinale deugden is rechtvaardigheid waarschijnlijk de enige deugd die in absolute zin goed is. Bezonnenheid, matigheid of moed zijn slechts deugden indien ze in dienst van het goede of in relatie tot waarden staan - bijvoorbeeld rechtvaardigheid - waardoor ze worden overstegen of gemotiveerd". En hij vervolgt: "Wat is een rechtvaardige? Dat is iemand die zijn kracht in dienst stelt van het recht en van de rechten en die, ondanks de talloze feitelijke verschillen of verschillen in talent, door voor zichzelf vast te stellen dat ieder mens in relatie tot ieder ander mens gelijk is, een orde invoert die niet bestaat maar zonder welke geen orde ons ooit zal kunnen bevredigen. De wereld biedt weerstand, en de mens ook. We moeten dus weerstand bieden tegen de wereld en tegen de mens - en in de eerste plaats tegen de onrechtvaardigheid die ieder van ons in zich draagt, die wij zelf zijn. Daarom zal de strijd tegen onrechtvaardigheid geen einde kennen. In ieder geval is dat Rijk voor ons een Verboden Rijk of, liever gezegd, we hebben het al betreden, maar alleen voor zover we ons inspannen om het te bereiken: gelukkig zij die naar rechtvaardigheid hongeren en wier honger nooit gestild zal zijn!".
Kortom: in altijd gebrekkige vormen probeert de rechtvaardige eraan bij te dragen de wereld en samenleving leefbaar te maken en te houden voor ieder mens.

Terwijl barmhartigheid en rechtvaardigheid dus 'waarden' zijn die voor alle mensen gelden, krijgen ze in onze christelijke traditie een religieuze diepte, een gelovige betekenis en een ecclesiologische dimensie die we aanduiden met het woord 'diaconie'.

Twee werkdefinities van diaconie

Twee onderling samenhangende wezenselementen 'barmhartigheid' en 'rechtvaardigheid' komen terug in gangbare definities van diaconie. Onderstaande 'werkdefinities' dienen ertoe om enig beeld te krijgen van diaconie in het algemeen en parochiële diaconie in het bijzonder, en om het diaconaal handelen van de parochies wat geordend te laten verlopen.

Wanneer hebben wij u gezien?
De beleidsnota diaconie van het bisdom Rotterdam 'Wanneer hebben wij u gezien?' (2000) verstaat onder diaconie: de christelijke dienst van zorg, solidariteit en verzet ten behoeve van mensen in nood. Deze dienst heeft maar één doel: dat noodlijdenden daadwerkelijk hulp in hun nood ervaren. Zorg, solidariteit en verzet zijn er de drie wezenlijke aspecten van.
Met 'zorg' wordt bedoeld: de acute en blijvende hulpverlening aan mensen in nood.
'Solidariteit' houdt in: hun kant kiezen en naast hen blijven staan.
'Verzet' staat voor: weerstand bieden tegen elke vorm van onrecht en zich inzetten voor zodanige verandering van situaties en structuren dat mensen tot hun recht kunnen komen.

Het Landelijk Pastoraal Overleg (1987)
Het Landelijk Pastoraal Overleg (LPO) omschreef diaconie uitvoeriger als volgt:

Centraal in deze definitie staat het begrip 'solidariteit'; het wordt omschreven als:

Met 'mensen in nood' wordt bedoeld: ieder die in een noodsituatie verkeert waarbij elementaire menselijke (materiële en immateriële) behoeften in het gedrang zijn gekomen.
Met 'allerlei manieren' wordt verwezen naar twee hoofdvormen van solidariteit: de concrete hulpverlening en het meehelpen aan het veranderen van structuren.
Het 'werken aan het oplossen van maatschappelijke problemen' verwijst naar de overtuiging dat de solidariteit met mensen óók betekent dat er gewerkt moet worden aan de verandering van structuren.
Met 'délen, niet bedélen' wordt bepleit, dat het in diaconie om een gelijkwaardige relatie moet gaan. In het Rotterdamse diaconale werkboek wordt in dit verband opgemerkt:
"Een belangrijk uitgangspunt bij diaconie is de perspectiefwisseling: de wereld bekijken vanuit de ogen van degene die in nood is. (…) Wanneer er een menselijke relatie en gelijkwaardige verhouding bestaat tussen hulpvrager en hulpverlener, kunnen zij de situatie bezien vanuit ieders eigen verantwoordelijkheid. Dan ontstaat en helder beeld dat recht doet aan de werkelijke behoeften en zal men samen creatief kunnen zoeken naar uitwegen of oplossingen".

Afbakening van Diaconie

In studies en in de diaconale praktijk wordt diaconie, zoals gezegd, soms heel breed opgevat. Maar niet alles is diaconie, en diaconie is niet alles. Om misverstanden te voorkomen en voor een helder zicht op parochiële diaconie brengen we nu, uitgaande van de omschrijving van het LPO, enkele nadere begripsafbakeningen aan.

Diaconie en naastenliefde
Wij noemen 'diaconie': dat wat 'groepen van christenen' doen ten behoeve van mensen in nood. In principe gaat het daarbij om christenen / navolgers van Jezus en om Daarmee leggen we nadruk op het georganiseerde karakter van diaconie: in principe gaat het daarbij om christenen / navolgers van Jezus en om groepsactiviteiten in enig institutioneel verband dat kerkelijk of para-kerkelijk kan zijn. Individuele activiteiten vallen derhalve niet onder deze definitie van diaconie. Wat individuele mensen - al of niet christen - vrijwillig, belangeloos doen voor hun medemensen noemen we 'naastenliefde'.

Diaconie en parochie
Ook buiten het organisatorisch verband van de parochie zijn groepen christenen diaconaal actief in allerlei kerkelijke en para-kerkelijke verbanden (denk aan Pax Christi en het IKV, de Zonnebloem, de Vincentiusvereniging…). We beperken ons nu tot de diaconie in parochieel verband. 'Parochiële diaconie' noemen we: dat diaconale handelen dat in officieel beleid door de parochie wordt georganiseerd ten behoeve van noodlijdenden in en buiten de parochie. Het doel van deze parochiële diaconie is geen ander dan dat van diaconie als zodanig: behartiging en bevordering van het menswaardig leven van noodlijdenden. Aan de verwezenlijking van dit doel draagt de parochiële diaconie bij door haar eigen, beperkte, taak te vervullen: met de middelen die haar ter beschikking staan de reeds bestaande diaconie in en buiten haar grenzen bevorderen, en waar nodig en mogelijk eigen initiatieven nemen.

Diaconie en missie
Steeds vaker wordt in officiële nota's onderstreept, dat 'missie' intrinsiek verbonden is met werken aan gerechtigheid en vrede overal ter wereld, dat diaconie wezenlijk hoort tot de 'zending' van de kerk de Blijde Boodschap te verkondigen. Toch moet gezegd worden, dat missie en diaconie niet samenvallen. Heel de kerk is uiteraard diaconaal maar diaconie in de zin als boven omschreven is niet héél haar zending, want die omvat méér dan diaconie. Dit geldt ook op parochieel vlak: als gemeenschap van navolgers van Jezus is de parochie uiteraard 'missionair' én 'diaconaal'. Maar die twee zijn niet identiek. De discussies over het preciese onderscheid zijn nog volop gaande. Voor de helderheid en ter wille van een goede organisatie van de activiteiten op de onderscheiden werkvelden behelpen we ons voorlopig maar met het volgende onderscheid tussen het in veel parochies bestaande MOV-werk en diaconie: het MOV-werk richt zich meestal meer op de nood en hoop van mensen in de Derde Wereld, Oost-Europa enz., terwijl de diaconie primair de nood en hoop van mensen in Nederland als vertrekpunt heeft.

Diaconie en kerkopbouw
Naarmate 'zending' van de kerk en 'diaconie' meer sámen gedacht worden wordt ook sterker benadrukt, dat diaconie een constitutief wezenselement is van kerkvorming. Toch moet ook nu weer onderscheid gemaakt worden tussen kerkopbouw als 'werksoort' en diaconie. Diaconie draagt wel bij aan de opbouw van de kerk, maar als zodanig is zij geen kerkopbouw in strikte zin. Diaconie dient ertoe de mensen in nood tot hun recht te laten komen, of ze nu (betere) leden van de kerk worden of niet. Weliswaar doet diaconie ook de geloofsgemeenschap goed: ze kan de vitaliteit en aantrekkelijkheid ervan bevorderen, en de kerk helpen meer een evangelische gemeenschap te worden. Maar dat alles is vrucht van goede diaconie, niet haar doel.

Diaconie en pastoraat
In de praktijk zijn de grenzen tussen diaconie en pastoraat soms vaag. In concrete situaties zijn die grenzen trouwens ook niet altijd van belang. Voor de mens in nood die om aandacht vraagt zal het in eerste instantie immers niet veel uitmaken of die aandacht nu komt van een lid van een pastorale of van een diaconale werkgroep. Maar voor een doelgerichte en doelmatige organisatie van de noodzakelijke activiteiten is het toch nodig onderscheid te maken tussen pastoraat en diaconie. Pastoraat heeft tot doel mensen van dienst te zijn die op zoek zijn naar levensoriëntatie, spirituele of morele bezinning, geloofsverdieping. Diaconie beoogt iets anders: elementaire menselijke zorg, solidariteit en strijd / verzet, opdat noodlijdenden tot hun recht komen - wat ook hun levensbeschouwing, religie of geloof mogen zijn. In voorkomende gevallen kan het dan nodig zijn van perspectief en aanpak te wisselen: wat begon als een pastoraal contact kan een diaconaal vervolg krijgen en omgekeerd.

Projectmatig werken

Veel goede ideeën van mensen stranden omdat ze blijven hangen tussen initiatief en voorbereiding. De energie vloeit weg omdat het maar niet komt tot uitvoering. Projectmatig werken u kan helpen succesvol aan de slag te zijn.
Als u in uw parochie een project wilt opzetten, dan is het goed u te realiseren dat een project verschillende fasen kent. Het eerste is dat een project een duidelijk begin en eind heeft, een kop en een staart. U heeft een plan of een opdracht, u bedenkt wat u gaat doen, vervolgens voert u het uit en tot besluit evalueert u. U merkt het al aan deze opsomming: een project kent bepaald logisch verloop. Het is belangrijk een fase eerst goed af te sluiten voordat u verder gaat met de volgende fase. Als u dat niet doet loopt u kans op vertraging, of komt de activiteit niet goed van de grond, en uiteindelijk realiseert u niet wat u graag wilt. Voor het gemak onderscheiden we 4 fases.

Fase 1. De start
U bent lid van een diaconale werkgroep en u heeft een goed idee voor een activiteit. U legt dit voor aan de overige leden. Iedereen is meteen enthousiast. Het liefst willen jullie meteen aan de slag. Voordat u dat doet is het goed stil te staan bij de volgende vragen:

Deze vragen behoeven in eerste instantie een globaal antwoord. Leg dit vast in een klein documentje en biedt dit aan uw opdrachtgever aan. Vraag goedkeuring en verzeker u daarmee van de noodzakelijke medewerking om te komen tot een goed resultaat.
Het kan zijn dat uw werkgroep de projectgroep wordt. Het kan ook dat tijdelijk de samenstelling van uw werkgroep uitgebreid moet worden. Let daar goed op.
Tip. Een goed begin is het halve werk!

Fase 2. De voorbereiding
In deze fase van het project bedenkt u wat u precies gaat doen en hoe u dat gaat doen. Dit is de creatieve fase waarin u met elkaar verschillende uitvoeringen bedenkt en uiteindelijk kiest voor de meest geschikte uitvoering. Daarbij heeft u steeds goed voor ogen welk resultaat u wilt behalen met elkaar en wanneer dat zal moeten gebeuren. Op dat moment ligt het zwaartepunt van uw werkzaamheden op de organisatie van de uitvoering. Maak een heldere taakverdeling. Geef opdrachten die goed passen bij de vaardigheden en talenten van een ieder.
Houdt uw bestuur op de hoogte van de voortgang in de voorbereiding. Stel een begroting op en leg die voor aan de penningmeester. Start bijtijds met het zoeken naar subsidies als dat nodig is.
Vergeet niet bijtijds te werken aan een publiciteitsplan voor de activiteit. In veel gevallen wordt daar te laat mee gestart. Sta goed stil bij wat voor soort publiciteit gewenst is. Indien u uw medeparochianen op de hoogte wilt houden van iets wat u doet is informeren voldoende. Organiseert u iets waar mensen op af moeten komen is werving belangrijk. Maak een draaiboek waarin u met elkaar vastlegt wie wat doet en wanneer.
Tip. Ga niet over een nacht ijs.

Fase 3. De uitvoering
U bent zover. De activiteit is tot in de puntjes voorbereid, u bent er klaar voor. Ieder weet wat hij of zij moet doen. Misschien bent u een beetje zenuwachtig, maar tegelijk hebt u er alle vertrouwen in, want aan de goede voorbereiding heeft het niet gelegen. U bent in staat om tijdens de uitvoering ook te genieten, plezier te beleven aan alle energie die u er met elkaar in hebt gestopt.
Tip. Geniet van de zon, maar vergeet de horizon niet.

Fase 4. De evaluatie
Na afloop is het altijd verstandig te evalueren. Centraal staat natuurlijk de vraag of de projectgroep het beoogde resultaat heeft bereikt. Afhankelijk van het soort resultaat wat u wilde bereiken kunt u daar een aantal zaken over zeggen. Als u 30.000,- Euro wilt ophalen voor de bouw van een ziekenhuis en een school in een land in Afrika is het vrij makkelijk te bepalen of u dat geld ook daadwerkelijk hebt opgehaald. Maar wat nu als het maar 20.000,- Euro is, maar er tegelijk een grote mate van betrokkenheid bij dat land is ontstaan en de parochianen in de toekomst wel meer willen doen? Ook dat is een resultaat. Wat u misschien niet beoogd had, maar er wel is.
Het is ook verstandig het functioneren van de projectgroep onder de loep te nemen. Wat liep goed, wat niet, waar kunt u met elkaar van leren voor een volgende keer. Leg uw bevindingen vast op papier. Bespreek ze met uw bestuur en kom tot een formele afronding van het project.
Tip. Pluk de vruchten.

Werken met vrijwilligers

Diaconie staat of valt met de belangloze inzet van mensen. Het zijn de vrijwilligers die de diaconie dragen en schragen. Niet geld maar menselijk kapitaal is het belangrijkste 'middel' van de diaconie.
Dat vergt van alle vrijwilligersorganisaties doordacht vrijwilligersbeleid, mede omdat moderne mensen kritischer, meer zelfbewust, veeleisender zijn dan vroeger. Ze willen zich best belangeloos voor hun medemens in nood inzetten, maar ze engageren zich liever voor een in tijd en taak welomschreven klus dan dat zij zich voor hun leven met hart en ziel binden aan een club. Doordacht vrijwilligersbeleid is evenzeer nodig voor kerkelijk vrijwilligerswerk: het aantal kerkleden neemt af, de actieve kerkleden worden steeds ouder, terwijl de behoefte aan vrijwilligersinzet alleen maar toeneemt. Tegelijk geldt dat diaconie veelal als vaag en moeizaam ervaren wordt. Het speelt zich vaak af in de marge van wat als de 'kern' van het leven van de geloofsgemeenschap wordt gezien (liturgie, catechese).
In het algemeen is het voor het werken met vrijwilligers van belang, dat

Werk met een invoelbaar appèl
Er is geen vrijwilligerswerk dat niet op een of andere manier antwoord is op een appèl. Vaak heeft dat appèl de gestalte van een verplichtende waarde: "Bemin uw naaste, handel niet egoïstisch, wees een goed mens, u moét helpen!". In de diaconie wordt deze ethische norm verwoord onder verwijzing naar bijbelse motieven: God wil het, Jezus roept u op tot navolging… Een dergelijk appèl heeft zijn waarde, is ook nodig om mensen te blijven herinneren aan hun 'zending' als mens en christen, maar blijft min of meer abstract. Het blijkt, dat mensen zich meer aangesproken voelen om in beweging te komen wanneer zij geconfronteerd worden met een duidelijk omschreven kwestie, een dringende behoefte, een concrete nood met een naam en een gezicht: zij hier, die daar, kijk, hoor, voel, laat uw hart spreken!
Vermijd abstracte thema's, begin geen acties waar mensen zich weinig bij kunnen voorstellen, die werken demotiverend. Als u (nieuwe) vrijwilligers voor een diaconaal project wilt werven, maak het dan zo concreet mogelijk opdat mensen kunnen zien waarom en waartoe hún inzet verlangd wordt.

Werk met aantrekkelijkheid
Dat vrijwilligerswerk 'belangeloze' inzet voor een ander is wil niet zeggen, dat het niet ook voor de vrijwilliger zelf van belang is. Integendeel, de vrijwilliger stopt er immers de nodige tijd en energie, een deel van zichzelf (intenties, verlangens) in, en mag er dus ook het nodige van terug verwachten. Al te vaak wordt daarmee onvoldoende rekening gehouden, met als gevolg dat op een onjuiste en onvruchtbare manier 'altruïsme' en 'egoïsme' tegen elkaar worden uitgespeeld. Ook dat werkt demotiverend.
Doe niet plompverloren een beroep op veronderstelde 'altruïstische' motieven van potentiële vrijwilligers. Probeer daarentegen het diaconale werk aantrekkelijk voor ze te maken door de uit te voeren taken af te stemmen op hun mogelijkheden en grenzen, hun behoeften en wensen. Vermijd dat vrijwilligers de indruk kunnen krijgen dat u met een dubbele agenda werkt: alsof ze via een klus toch eigenlijk 'gestrikt' worden voor de hele club.

Werk met resultaat
Hoe belangeloos vrijwilligerswerk ook is, niets frustreert vrijwilligers op den duur zó als de ervaring dat hun inzet water naar de zee dragen is. Daarom is het dienstig bij het opzetten van een diaconaal project op voorhand goed na te gaan welke actievorm vereist én passend is om met enige kans op resultaat in de leniging van de gesignaleerde nood te kunnen voorzien. Hierbij kan het onderscheid tussen zorg, solidariteit en verzet/strijd behulpzaam zijn; daarop kan een project worden afgestemd. Maar om het project tot een goed einde te brengen is het tevens nodig te bezien, hoe de beschikbare menskracht in de parochie en daarbuiten het best kan worden ingezet. Want dat kan op verschillende manieren:

Vermijd ondoenlijk engagement. Houd er rekening mee dat projecten in de sfeer van 'zorg' en 'solidariteit' in het algemeen makkelijker te behappen zijn dan op het terrein van 'verzet/strijd' (daarvoor is o.a. langdurige politieke beïnvloeding nodig), en dat samenwerking geboden is. En tenslotte: zorg voor een goede evaluatie, want daardoor kunt u van àlle betrokkenen - van de vrijwilligers maar als het even kan ook van degenen voor wie hun inzet bedoeld was - 'feed-back' krijgen over de vraag of en hoe de diaconale actie 'passend' was. Daarvan valt weer te leren, zelfs als het gesignaleerde probleem niet (geheel) is opgelost.

Werk met deugd
Alle hedendaagse handreikingen voor het werken met vrijwilligers bevatten wel suggesties die tot doel hebben het werk voor vrijwilligers aantrekkelijk te maken door het meer op hun maat toe te snijden, door ze goede vorming en toerusting te geven.
Maar het is goed ook aan nog een ander aspect van vrijwilligerswerk aandacht te besteden: mensen engageren zich in de verwachting dat hun inzet bijdraagt aan 'goed leven' voor allen, aan een vorm van samen-leven die álle betrokkenen deugd doet: zowel de mensen in nood als de vrijwilligers zelf, alsook het 'verband' dat het werk organiseert (bijvoorbeeld een kerkgemeenschap) en de samenleving als zodanig. Al of niet expliciet kan hun motivatie te maken hebben met het zoeken naar ethische, spirituele en/of religieuze levensoriëntatie. Met een wat ouderwets woord zou je kunnen zeggen: in (diaconaal) vrijwilligerswerk gaat het niet alleen om 'deugdelijk werk' maar ook om 'deugdzaam leven'.
Zorg ervoor dat vrijwilligers goede begeleiding (vorming, toerusting) krijgen opdat zij 'deugdelijk werk' kunnen leveren. Waak ervoor dat de begeleiding zich niet beperkt tot de min of meer zakelijke, technische aspecten van het werk. Zie erop toe dat ook het zoeken naar 'deugdzaam leven' goede aandacht krijgt door te voorzien in reflectie op en communicatie van motivaties en ervaringen in het vrijwilligerswerk. Zo kan tegemoet gekomen worden aan de behoefte aan levensoriëntatie, spirituele verdieping en religieuze groei. Dat draagt niet alleen bij aan de vitaliteit en continuïteit van het werk maar ook aan de vreugde die alle betrokkenen eraan kunnen beleven.

De rol van de pastor
Op dit laatste punt heeft de pastor een eigen verantwoordelijkheid. Diens taak is niet direct van organisatorische aard: het organiseren en coördineren van de concrete diaconale werkzaamheden. Zij/hij draagt veeleer zorg voor de 'geestelijke' begeleiding van het werk door de vrijwilligers te motiveren, stimuleren, bemoedigen, door de vereiste verdieping op het vlak van levensoriëntatie, spiritualiteit en geloofsleven te bieden, en door de in het werk opgedane ervaringen vruchtbaar te maken voor het leven van heel de gemeenschap in liturgie, catechese en pastoraat.

Verwijzingen

De videoband Werken van barmhartigheid en het begeleidende boekje zijn te bestellen bij: CB-Media bv, Postbus 1999, 1200 BZ Hilversum, telefoon: 035 - 6217216.

Het Diaconaal Werkboek Zeven werken van barmhartigheid is te bestellen bij:
Diocesaan Pastoraal Centrum van het bisdom Rotterdam,
Hang 16, 3011 GG Rotterdam, telefoon: 010 - 4148213, e-mail: dpc@bisdom-rotterdam.nl

Bij het DPC Rotterdam is ook de Beleidsnota Diaconie van het bisdom Rotterdam Wanneer hebben wij u gezien? Op zoek naar de schatten van de kerk te verkrijgen.

Op basis van een onderzoeksverslag van Henk Meeuws over vernieuwing van de parochiële diaconie schreef Maria Jenniskens een informatief artikel. Het is onder de titel Crisis als kans: verder bouwen aan parochiële diaconie als katern verschenen in: 1-2-1, jaargang 28 nr. 16,
27 oktober 2000.

Het hoofdstukje over Projectmatig werken is van de hand van Henk Brussel, stafmedewerker van het aartsbisdom Utrecht. Voor meer informatie over projectmatig werken kunt u bij hem terecht: Diocesane Pastorale Dienstverlening, Amersfoortseweg 10, 3705 GJ Zeist, telefoon: 030-6931434, e-mail: brussel@aartsbisdom.nl.

Onlangs verscheen van de hand van Henk Meeuws een verslag van zijn onderzoek naar de toekomst van levensbeschouwelijk (o.a. kerkelijk) vrijwilligerswerk onder de titel: Levensbeschouwelijk vrijwilligerswerk: Bezield of zieltogend? Toekomstschenario's voor levensbeschouwelijke verbanden. Het rapport is à Euro 7,50 te bestellen bij: Actioma, Luybenstraat 19, 5211 BS Den Bosch, telefoon: 073 - 6134134, fax: 073 - 6134119, e-mail: info@actioma.nl.

Twee instituten die veel materiaal produceren ten behoeve van vrijwilligerswerkbeleid (organisatie, werving, begeleiding, vorming, toerusting) in het algemeen zijn:
De Nederlandse Organisaties Vrijwilligers (NOV), Postbus 2877, 3500 GW Utrecht, telefoon: 030 - 2319844, fax: 030 - 2343896
De stichting Vrijwilligers Management (sVM), Postbus 12080, 3501 AB Utrecht, telefoon: 030 - 2333937, fax: 030 - 2343839, e-mail: svm@xs4all.nl.

Als u voor een kortlopend project vrijwilligers zoekt ook buiten de eigen kerkelijke kring, kijk dan eens op de website van Free Flex, uitzendbureau voor vrijwilligers: www. Freeflex.nl, of neem contact op met sVM en vraag naar het telefoonnummer van Free Flex in uw regio.

Waar heb ik u ontmoet?
Hub Crijns

Mijn werken is bidden
en mijn bidden is werken.
Ik zoek al doende uw Naam.

Eeuwige, gij ziet als een herder om
naar alle mensen van uw kudde.

Bezoeker, gij doorbreekt de stille
fluistering van het ziekbed met uw lach.

Losser, gij bevrijdt mensen
van de tralies die cellen hebben.

Kleder, gij kleedt de onbeschutte
en onbeschermde mens met uw mantel.

Onthaler, gij schenkt aan de reiziger
en laatkomer uw gastvrijheid.

Schenker, gij kent onze dorst
en lost die op met frisse drank.

Krachtgever, gij weet de lege maag
van hongerige mensen te vullen.

In mijn gebed zocht ik uw Naam,
vond het spoor van uw gerechtigheid,
en deed de werken van uw barmhartigheid.

Maar toen ik een hongerige een broodje gaf,
een dorstige een blikje sinas kocht,
een vreemdeling hielp met zijn papieren,
mijn kleren deelde met een bijstandsgezin,
een gevangene in zijn cel bezocht,
een zieke een bloemetje bracht,
met de weduwe in de straat een praatje maakte,
- wanneer en waar -
zag ik u toen?

"De Koning zal hen ten antwoord geven:
Voorwaar, Ik zeg u:
al wat gij gedaan hebt voor een
dezer geringsten van mijn broeders
hebt gij voor Mij gedaan"
(Mattheüs 25, 40).

Diakonie en parochie
Wat is dit voor een tijdschrift?

De zeven werken van barmhartigheid
De serie Zeven Werken van Barmhartigheid, jaargang 15, 2002, nummer 1
Hongerigen voeden, jaargang 15, 2002, nummer 2
Naakten kleden, jaargang 15, 2002, nummer 3
Dorstigen laven, jaargang 15, 2002, nummer 4
Doden begraven, jaargang 16, 2003, nummer 1
Gevangenen bezoeken, jaargang 16, 2003, nummer 2
Zieken bezoeken, jaargang 16, 2003, nummer 3
Vreemdelingen herbergen, jaargang 16, 2003, nummer 4

Onder diakonie verstaan we:
* allerlei manieren waarop
* groepen christenen (waaronder parochies)
* zich solidariseren met mensen in nood
* of werken aan het oplossen van maatschappelijke problemen.

Diakonie & parochie is een tijdschrift dat speciaal naar parochies kijkt. Het wil de lezers ervan helpen parochies te doen uitgroeien tot meer diakonale gemeenschappen.
Diakonie & parochie is een uitgave van het Landelijk Katholiek Diakonaal Beraad. Het verschijnt vier keer per jaar.
Abonnementsprijs € 10,20 p.j., losse nummers: € 3,50 exclusief porto.
Voor abonnementen en bestellingen:
Postbus 13049, 3507 LA Utrecht,
tel: (030) 232 69 09, fax (030) 230 70 99
e-mail: bestel@rkk.nl

Illustratie:
Geloofsdoek: de Werken van Barmhartigheid. Een geschenk van het bisdom Haarlem aan het bisdom Hyderabad (1998)

Colofon:
Aan dit nummer van Diakonie & Parochie werkten mee: Henk Meeuws, Henk Brussel en Hub Crijns. Eindredactie: Henk Meeuws. Productie: Actioma Den Bosch Actioma Den Bosch. Print: CirCum Print, Cuijk.
Gehele of gedeeltelijke overname van artikelen uit dit tijdschrift wordt op prijs gesteld, mits de bron wordt vermeld.
Uitgezonderd zijn foto's, gedichten en cartoons.
ISSN 0922-9647
www.actioma.nl

PROJECTEN