PROJECTEN
SOLIDARITEIT
IN DE POLDER?
Kansen voor allen
Door Gerard van Eck
Inleiding
Diepere lagen
Kanssolidariteit
Opzet
Presentatie en studiebijeenkomst
Een goed belegde boterham voor iedereen? Wat is de toekomst van solidariteit in het polderland Nederland? De 'verzorgingstaat' wordt in ras tempo omgebouwd naar een 'participatiemaatschappij'. Het motto voor deelname aan die maatschappij luidt 'neem je eigen verantwoordelijkheid' en heeft de kleur van 'zelfredzaamheid'. Iedere burger lijkt te worden aangesproken als een 'ondernemer in de dop', klaar om levensloop, zorg, energie of werk zelfstandig en efficiënt te regelen. Zal solidariteit in de toekomst gaan betekenen, dat we onze eigen zaakjes zo voor elkaar brengen, dat we niemand tot last zijn en in die 'ontlastende' zin misschien solidair mét elkaar maar vooral onafhankelijk ván elkaar zijn? Wat voor begrip van solidariteit staat ons eigenlijk voor ogen?
In de jaren 2000 en 2002 heeft een brede beweging van maatschappelijke, politieke en levensbeschouwelijke organisaties, verenigd in de Alliantie voor Sociale Rechtvaardigheid, uiting gegeven aan haar protest tegen armoede en sociale uitsluiting en tegen het overheidsbeleid dat daarop niet of niet adequaat reageert. De onderzoeksgroep REA (Religie, Economie en Arbeid), die reeds tien jaren bestaat binnen de Theologische Faculteit van de Radboud Universiteit Nijmegen, heeft dit protest verstaan als een oproep om vanuit een academische context de problemen van armoede en sociale uitsluiting zeer serieus te nemen. Het boek Solidariteit in de polder? is daarvan het resultaat.
Er
bestaat veel onderzoek naar armoede en sociale uitsluiting. Veelal gebeurt
dit vanuit één wetenschappelijke discipline. Het bijzondere
van de bundel Solidariteit in de polder? is dat het in een samenwerking
tussen vele disciplines tot stand is gekomen. In een vierjarig project
hebben economen, filosofen, theologen en juristen een beschrijving en
analyse gemaakt. Ze hebben niet alleen de feitelijke situatie van armoede
en sociale uitsluiting gepeild. Ook hebben ze gevraagd naar de diepere
lagen van onze mens- en maatschappijbeelden, en de rol die religie daarbij
speelt. Samen hebben ze een antwoord gezocht op de indringende vraag:
wat verstaan we onder solidariteit in de polder?
Ministelsel
Solidariteit komen we in onze samenleving vaak tegen als een moreel appèl
tot saamhorigheid. Georganiseerd in het stelsel van sociale zekerheid
wordt deze solidariteit gewaarborgd met een zogeheten ministelsel. Dit
ministelsel is de uitkomst van debatten over de problemen rond de betaalbaarheid
van het stelsel. Degenen die afhankelijk zijn van dit stelsel, worden
geacht hun heil zoveel als mogelijk te zoeken en te vinden op de arbeidsmarkt.
Echter op die arbeidsmarkt worden velen ermee geconfronteerd, dat het
beschikbare betaalde werk er niet is of geen daadwerkelijke kansen biedt.
Een uitgeklede solidariteit in termen van een ministelsel van sociale
zekerheid, maakt duidelijk dat er sprake is van een onderliggend solidariteitsprobleem:
een tekort aan adequate kansen op de arbeidsmarkt en daarmee een tekort
aan mogelijkheden om met de eigen capaciteiten en vaardigheden volwaardig
te participeren in de samenleving. Zolang die kansen op een volwaardige
participatie daadwerkelijk ontbreken voelt de Alliantie voor Sociale Rechtvaardigheid
zich genoodzaakt om een verhoging van het sociaal minimum te bepleiten.
In
het boek Solidariteit in de polder? wordt uitgegaan van het begrip 'kanssolidariteit'.
Dit begrip wordt in verband gebracht met een premodern begrip van solidariteit.
In plaats van solidariteit als een moreel appèl gaat het hierbij
om het besef van een conditie, een werkelijkheid die als een maatschappelijk
weefsel van samenleven aan ons individuele bestaan ten grondslag ligt.
Vanuit dit begrip wordt de actuele samenleving opgevat als een erfenis
uit het verleden die het huidige samenleven mogelijk maakt. Tegelijkertijd
is het huidige samenleven van cruciaal belang voor de kwaliteit van het
samenleven in de toekomst. In het licht hiervan is 'zelfredzaamheid' een
dubieuze categorie, als het autonomie van individuen vooronderstelt en
onafhankelijkheid van anderen suggereert. Dit soort 'zelfredzaamheid'
ontkent afhankelijkheid als fundament van ons maatschappelijke bestaan.
Typerend voor een premodern begrip van solidariteit is dat afhankelijkheid
vooraf gaat aan autonomie en zelfredzaamheid. In het premoderne begrip
kun je zelfstandig zijn, omdat je met anderen samen in een sociaal weefsel,
in een sociale ruimte van betrekkingen staat.
In
de bundel wordt verder nagedacht over een manier waarop solidariteit als
kanssolidariteit benaderd kan worden. In de gevonden benadering worden
de rechten op vrijheidskansen geboren uit de ontdekking, dat er anderen
zijn die mijn bestaan mogelijk maken en wier bestaan ik mogelijk maak.
Kanssolidariteit als precies dit besef van lotsverbondenheid opent de
ruimte van het politieke met de vraag hoe de samenleving zo ingericht
kan worden, dat de participatie van allen in die samenleving gewaarborgd
kan worden met kansen voor allen.
Het boek Solidariteit in de polder? bestaat uit twee delen. In het eerste
deel wordt het probleem van de armoede, sociale uitsluiting en solidariteit
in haar feitelijke gestalte beschreven als een 'casus'. Gegevens over
armoede in Nederland, het overheidsbeleid en het publieke debat worden
in drie afzonderlijke artikelen op een rij gezet. Het tweede deel bevat
een vijftal artikelen naar aanleiding van de in het eerste deel gepresenteerde
'casus'. Deze variëren van de invullingen van het begrip solidariteit,
de ideologische achtergronden van eigendomsverwerving en herverdeling,
het westers kapitalisme als systeem, tot de spanning tussen ideaal en
realiseerbaarheid van armoedebeleid. In een afsluitend artikel worden
de opbrengsten bijeengezet. Ook wordt een aantal lijnen doorgetrokken
met de bedoeling het inzicht in de verhouding van armoede en solidariteit
te verdiepen en voorstellen te formuleren voor een effectieve aanpak.
Presentatie en studiebijeenkomst
Het boek Solidariteit in de polder? is donderdag 1 februari 2007 gepresenteerd tijdens een goed bezochte studiebijeenkomst in het Protestants Landelijk Dienstencentrum te Utrecht. De middag begon met lezingen van twee auteurs van het boek: Toine van den Hoogen en Trinus Hoekstra. Vervolgens gaven Raf Janssen, Joop Roebroek en Evelyn Schwarz een reactie op het boek. Na de lezingen was er ruimte voor vragen en gesprek. Een verslag van de studiemiddag is te downloaden van www.disk-arbeidspastoraat.nl.
L. Delsen (red),
e.a., Solidariteit in de polder? - armoede en armoedebestrijding in Nederland
bezien vanuit de economie en de theologie, Van Gorcum 2006, 250 pp., €
27,50, ISBN 90-232-4168-6 Ook
bestelbaar bij landelijk bureau DISK:
(zie Arbeid en Economie).
Naar openingspagina Solidariteit in de polder
