SIGNALEMENTEN
VAN ARBEIDSPASTORAAT DISK
MILLENNIUMDOELEN
EN ACCRA-SCAN
Uit het jaarverslag 2006
Elk
jaarverslag van de Stichting landelijk bureau DISK opent met een beschouwing,
waarin we beeldend en bezinnend omschrijven wat we ontmoeten en hoe we
er mee omgaan. Het essay vertolkt een inhoudelijk signalement van het
bestuur over actuele ontwikkelingen rond arbeid, zorg en inkomen in dat
jaar.
Hub Crijns en Trinus Hoekstra
Inleiding
Millenniumdoelen
Werken van barmhartigheid
Actuele vertaling
De Verklaring van de WARC uit Accra
Ontdekkende benadering
Accra-scan
In het jaar 2000 hebben de regeringsleiders van 189 landen een belofte gedaan: in 2015 is de wereldwijde armoede gehalveerd, gaan alle kinderen naar school en is Aids onder controle! Deze belofte is vertaald in acht afspraken, opgesteld door de Verenigde Naties. Ze worden de Millenniumdoelen genoemd. Hoewel de inhoud niet erg nieuw is, is het wel de eerste keer dat zwart op wit is vastgelegd wat op welke termijn bereikt dient te worden. Ook zetten nooit eerder zoveel regeringsleiders - van zowel arme als rijke landen - hieronder hun handtekening!
- Uitbanning van extreme armoede: het aantal mensen dat in armoede leeft, is in 2015 tenminste tot de helft teruggebracht ten opzichte van 1990.
- Alle kinderen naar de basisschool: voor 2015 gaan alle kinderen in de wereld - zowel meisjes als jongens - naar de basisschool.
- Vrouwen en mannen gelijk: bevordering van gelijke kansen voor vrouwen. Bijvoorbeeld: in 2005 gaan evenveel meisjes als jongens naar school.
- Minder kindersterfte: in 2015 is het aantal kinderen dat in ontwikkelingslanden overlijdt voor de vijfde verjaardag met tweederde teruggebracht ten opzichte van 1990.
- Minder moedersterfte: het aantal vrouwen dat in het kraambed overlijdt, is vóór 2015 met driekwart verminderd ten opzichte van 1990.
- Bestrijding HIV/Aids, malaria en andere ziektes: vóór 2015 is de verspreiding van HIV/Aids, malaria en andere grote ziektes stopgezet en teruggedrongen.
- Milieubescherming, veilig drinkwater en minder mensen in krottenwijken: het aantal mensen dat geen toegang heeft tot veilig drinkwater is in 2015 gehalveerd ten opzichte van 1990. Verder zijn de levensomstandigheden van tenminste honderd miljoen bewoners van krottenwijken in 2020 verbeterd. Regeringen zetten zich blijvend in voor de bescherming van het milieu.
- Wereldwijd partnerschap voor ontwikkeling: alle regeringen in de wereld zetten zich in voor armoedebestrijding en maken heldere en eerlijke afspraken over goed bestuur en rechtvaardige handel. Er komt een oplossing voor het schuldenvraagstuk en rijke landen zorgen voor meer en betere hulp.
Barmhartigheid
kan omschreven worden als de dragende grondhouding van de mens die een
'warm' hart heeft jegens hen die in de miserie zitten. Dat komt tot uitdrukking
in het Latijnse woord 'misericordia'. Thomas van Aquino typeert de deugd
van barmhartigheid treffend als: "de compassie in ons hart met het
lijden van anderen, waardoor wij gedreven worden te helpen, als het ons
mogelijk is". De deugd van barmhartigheid wordt hoog gehouden omdat
ze uitdrukking is van een wezenskenmerk van het alles overstijgende goddelijke
mysterie dat ons draagt. Op veel plaatsen in het Oude Testament is sprake
van God, die zelf barmhartig is, en wenst dat mensen tot hun recht komen.
Op basis van het verbond van die God met zijn volk behoort men de kwetsbare
mensen bescherming te bieden. Deze barmhartigheid ontstaat uit een ervaring
van verbondenheid, met mensen en met God, die uit het diepste van de mens
voorkomt. Daaruit ontspringt een handelen dat goed doet aan wie het nodig
heeft.
De werken van barmhartigheid behoren tot de oudste tradities van de kerk.
Het zijn daden van christelijke naastenliefde. Het zijn werken die uit
liefde tot de naaste en uit liefde tot God verricht worden, en daarom
ook wel 'liefdewerken' worden genoemd (Mattheüs 25, 31-46). De werken
zijn heel concreet geformuleerde opdrachten: hongerigen voeden, dorstigen
laven, vreemdelingen herbergen, naakten kleden, zieken bezoeken, en gevangenen
bezoeken. Ze gaan in het jodendom vergezeld van de oproep doden te begraven.
Ook in de christelijke traditie is dit laatste gangbaar geweest. De oproep
is door paus Innocentius III in 1207 in een bul formeel opgenomen bij
de werken van barmhartigheid, waarmee het aantal op zeven kwam. Vanaf
de twaalfde eeuw ontstaan twee lijsten, een met de zeven genoemde lichamelijke
en een andere met zeven geestelijke werken van barmhartigheid. Bij diaconie
gaat het om het lenigen van de zeven lichamelijke behoeften van mensen
in de knel. In onze dagen is vredesdiaconaat belangrijk. Daarmee komt
de redactie van het Handboek Diaconiewetenschap Barmhartigheid en gerechtigheid
(2004) tot acht werken van barmhartigheid.
In het moderne taalgebruik zou je in plaats van Werken van barmhartigheid
ook kunnen spreken van streefdoelen of meetpunten voor de maatschappelijke
en diaconale inzet van gelovigen.
Elke
tijd vraagt om een actuele vertaling van de werken van barmhartigheid.
Dat is in onze tijd een mondiale formulering, zoals door de VN gedaan
is met de Millennium Development Goals. We leven in een wereld, waarin
de economie globaliseert. Honger heeft te maken met een wereldwijd voedselprobleem
en internationaal ongelijke landbouwverhoudingen, met een tekort aan drinkwater,
vervuiling en commercialisering van drinkwater. Naakten kleden heeft te
maken met het herkleden van mensen die geen 'schone kleren' hebben ('vuile
kleren' worden gemaakt wanneer er kinderarbeid bij betrokken is). En hoe
actueel is het herbergen van vreemdelingen niet met de vluchtelingen,
migratiestromen en asielzoekers van nu? Gevangenen bezoeken zou ook opgevat
kunnen worden als het opzoeken van mensen die gevangen zijn geraakt in
allerlei systemen, variërend van politiek-economische tot oorlogszuchtige,
religieuze, racistische of welke dan ook. Zieken bezoeken heeft vandaag
de dag te maken met ook aandacht besteden aan ziekten wereldwijd waarvan
wij in het rijke Westen denken dat ze niet (meer) bestaan, zoals malaria
en tbc, of aan kindersterfte of sterfte van moeders. Het 'doden begraven'
is vanuit een gruwelijke pestepidemie in de Middeleeuwen een latere toevoeging
aan de zes eerder geformuleerde werken van barmhartigheid. Momenteel kunnen
we dit werk misschien het beste relateren aan Aids, de wereldwijde epidemie
waaraan jaarlijks miljoenen mensen sterven en die jaarlijks honderdduizenden
tot wezen maakt. En waarom zouden we niet als een apart werk van barmhartigheid,
zo dringend nodig in de 21ste eeuw, formuleren: vrede stichten?
De hedendaagse doelen van de internationale werken van barmhartigheid
zijn te herkennen in de zogenaamde Millenniumdoelen. Nu al is duidelijk
dat deze doelen niet gehaald worden, tenzij er extra inspanningen ontstaan
in vooral de rijkere landen. Wij als burgers van die landen moeten doen
wat we beloofd hebben. Willen we iets van deze doelen waarmaken, dan is
ons aller inzet nodig.
De Nederlandse bisschoppen steunen in hun Vastenbrief 2005 dit appèl.
Ze herinneren aan de urgentie en roepen op tot betrokkenheid en inzet.
"De hedendaagse 'targets' van de internationale werken van barmhartigheid
zijn gesteld in de zogenoemde 'Millenniumdoelen'. Dan, in 2015, is volgens
de gestelde 'Millenniumdoelen' een halvering bereikt van het aantal mensen
dat honger lijdt; dan gaan alle kinderen naar school; is in het onderwijs
de ongelijkheid tussen mannen en vrouwen wereldwijd opgeheven; dan is
de kindersterfte met tweederde teruggedrongen; is de verspreiding van
grote levensbedreigende ziekten gestopt; dan is de hoeveelheid veilig
drinkwater verdubbeld, en ook het aantal woningen; en dan hebben rijke
landen de handelsbelemmeringen weggenomen, schulden aan arme landen kwijtgescholden,
en medicijnen en financiële hulp gegeven. Vijf jaar zijn intussen
verlopen en we zijn nog ver verwijderd van deze doelstellingen. Wij beklemtonen
daarom dat wij ook moeten doen wat we beloofd hebben. Willen we iets van
deze doelen waarmaken, dan is de inzet van ons allen nodig. Onze Paus
steunt deze wereldwijde campagne van harte en nodigt alle mensen uit om
hieraan mee te werken (boodschap bij gelegenheid van Wereldvredesdag 2005)."
De Verklaring van de WARC uit Accra
Een open zenuw aanraken doet pijn. Een aantal berichten in de pers naar aanleiding van de bespreking in november 2005 door de synode van de Protestantse Kerk in Nederland van de zogenaamde Accra-Verklaring over geloof en economie getuigde van eenzelfde heftige pijnreactie. Deze Accra-Verklaring van de Wereld Alliantie van Reformatorische Kerken (WARC) spreekt zich met zorg uit over de ontwikkeling van de huidige wereldeconomie in neoliberale richting. Armere delen van de wereld en het milieu dreigen het kind van de rekening van deze ontwikkeling te worden. De synode deelt deze zorg en stemt op dat punt dan ook volmondig met de Accra-Verklaring in. Door sommigen werd deze instemming opgevat als een veroordeling door de kerk van mensen die verantwoordelijkheid dragen in het bedrijfsleven. Een dergelijke opvatting over het synode spreken trekt dit echter niet alleen uit het lood, maar ontkent ook de complexiteit van de thematiek.
De
benadering die de Accra-Verklaring ten diepste voorstaat en waar de synode
ook mee instemt, is niet een veroordelende maar een ontdekkende. De Accra-Verklaring
vraagt naar het verband tussen geloof en economie vanuit onze economische
participatie. Consumenten, producenten, werkgevers en werknemers, wij
allen nemen deel aan de economie, aan de maatschappelijke bevrediging
van onze behoeften. Wat voor waarden, wat voor 'geloof' komt er over ons
wanneer we deel nemen aan deze economie? Is dat het verlangen naar Gods
gerechtigheid en vrede, of legt een ander verlangen beslag op ons? Op
deze wijze wordt ons een fundamentele geloofsvraag gesteld precies in
onze economische participatie, en daarin wordt misschien inderdaad de
open zenuw van onze samenleving aangeraakt.
In aansluiting op deze geloofsvraag heeft de synode gesproken van het
ons bewust worden van onze keuzes in die economische participatie. Onze
keuzes kunnen ertoe doen wat het bevorderen van sociale en ecologische
duurzaamheid betreft. Dat wil niet zeggen dat de synode op een naïeve
wijze de overtuiging aanhangt, dat wij door middel van onze individuele
keuzes alléén de wereld gerechtigheid en vrede kunnen brengen.
Onze individuele keuzes in relatie tot duurzaamheid mogen begrepen worden
binnen een bredere beweging van maatschappelijke organisaties, overheden
en ondernemingen om bestaande markten van de grond af duurzaam in te richten.
We zijn wat dat betreft met onze keuzes betrokken in een structureel-economische
opgave. In dat kader is het ook niet zo gek dat tijdens de Oecumenelezing
2006 van de Raad van Kerken in Nederland de oproep klonk dat kerken een
coalitie zouden kunnen aangaan met al dan niet religieuze bewegingen die
zoeken naar alternatieven voor de huidige kapitalistische wereldeconomie.
In feite zijn kerkelijke instellingen als arbeidspastoraat DISK, ICCO,
Kerkinactie en Oikos al betrokken bij samenwerkingsverbanden met non-gouvernementele
organisaties, waarin samengewerkt wordt rond de vraag hoe vanuit deze
organisaties een fenomeen als Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen (MVO)
bij overheid en bedrijfsleven bevorderd kan worden.
Om
zelf verder invulling te geven aan dit streven naar duurzaamheid, heeft
de synode van de Protestantse Kerk in Nederland aangegeven dat ze haar
eigen huishouding wil bekijken op duurzame keuzes. Zo heeft ze aangegeven
dat ze wil nakijken waar de eigen beleggingen zijn ondergebracht. Interessant
in dit kader is de vraag die vanuit plaatselijke kerken klinkt naar zoiets
als een 'Accra-scan', een soort checklist aan de hand waarvan plaatselijke
gemeenten hun keuzes kunnen doorlichten op duurzaamheid. Als landelijk
bureau DISK hebben we dit opgepakt in het voornemen om zo'n duurzaamheidscan
uit te werken voor plaatselijke kerken. Hier en daar zijn op onderdelen
de afgelopen jaren, door de werkgroep Kerk & Milieu en DISK, al tips
en adviezen in verband met keuzes rondom duurzaamheid in en van lokale
kerken gepubliceerd. Het is nu zaak om deze onderdelen uit te werken en
handzaam te bundelen. Tegelijk kunnen we dan een valkuil die zich bij
het bedrijfsleven op dit punt voordoet misschien voorkomen.
Sinds het midden van de jaren '90, na de confrontaties tussen Shell en
Green Peace rond het olieboorplatform Brent Spar, is MVO een trend in
het bedrijfsleven geworden. Steeds meer ondernemingen zijn aan MVO gaan
doen, tegelijk echter dreigt het ethisch uitgehold te raken. Talrijk is
het aantal adviseurs en consultants dat zich op het bedrijfsleven stort
om risico's voor bedrijven in verband met onduurzame praktijken te voorkomen.
Onduurzame praktijken als risico voor een bedrijfsreputatie voorkomen
is echter volstrekt iets anders dan een bezinning op de motieven, de keuzes
en de dilemma's rondom duurzaamheid. Wat DISK betreft maakt de bezinning
op motieven, keuzes en dilemma's zelf deel uit van zo'n duurzaamheidscan.
Ons streven naar duurzaamheid is niet gediend met een eenmalig aan- en
afvinken van wat we duurzaam doen en wat op welke wijze beter kan. Het
blijft als streven slechts vitaal wanneer we het voeden met een blijvende
aandacht voor het verband tussen onze gelovige en onze economische spiritualiteit.