SIGNALEMENTEN
VAN ARBEIDSPASTORAAT DISK

RESPECT ALS SLEUTEL TOT SOLIDARITEIT
Uit het jaarverslag 2003

Elk jaarverslag van de Stichting landelijk bureau DISK opent met een beschouwing, waarin we beeldend en bezinnend omschrijven wat we ontmoeten en hoe we er mee omgaan. Het essay vertolkt een inhoudelijk signalement van het bestuur over actuele ontwikkelingen rond arbeid, zorg en inkomen in dat jaar.

Inleiding
Samen sterk voor jezelf?
Respect en wederzijdse afhankelijkheid
Christelijke traditie
Kanssolidariteit
Solidariteit in de onderhandelingssamenleving
Institutionele solidariteit
MVO: een solidaire worsteling?
MVO vraagt een solidaire kerk
Respect als sleutel tot solidariteit

Inleiding

In het afgelopen jaar viel in ons werk geregeld de term 'solidariteit'. In de sociale zekerheid bijvoorbeeld ging het om de vraag naar de 'solidariteit' van betaald werkenden en niet-betaald werkenden in het kader van een grondige verbouwing van de verzorgingsstaat. Bij Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen (MVO) ging het om vragen rond de trend van een onderlinge 'solidariteit' van overheid, bedrijfsleven en de burgerlijke samenleving (civil society) om de economie op een maatschappelijk verantwoorde en duurzame wijze vorm te geven. Maar wat is 'solidariteit' eigenlijk?
In dit essay proberen we de betekenis van het begrip ten aanzien van sociale zekerheid en MVO op het spoor te komen. De titel 'respect als sleutel tot solidariteit' geeft daarbij aan dat we bij solidariteit het vermoeden hebben dat het om iets gaat dat met ons samenleven gegeven is. Solidariteit is naar ons idee geen moreel extra dat aan ons samenleven toegevoegd moet worden, maar iets wat in dat samenleven aanwezig is, waar we afhankelijk van zijn en wat dus onze aandacht en ons respect verdient.

Samen sterk voor jezelf?

Solidariteit is in de actualiteit eerder een paradoxaal dan een vanzelfsprekend begrip. Solidariteit lijkt tegenwoordig tegelijkertijd zowel 'uit' als 'in'. We lijken op het moment meer waarde te hechten aan individuele zelfontplooiing dan aan gemeenschapservaring met anderen. In plaats van het laatste gaan we liever netwerken met andere vrije individuen. Maar op het moment dat 'we' dat willen, beleven we tegelijkertijd ook weer een nieuwe gemeenschappelijkheid, namelijk dat we in de huidige samenleving de gezamenlijke ervaring opdoen dat we vrije individuen willen zijn.

Er is sprake van een diep besef in de samenleving dat we de ruimte die we voor onszelf als individu wensen, alleen maar kunnen realiseren door elkaar die ruimte ook te geven en te gunnen. Tegelijk lijkt het er op, dat we er niet echt op durven te vertrouwen dat we elkaar die ruimte wel gunnen en willen geven. In dit wantrouwen sluimert een kiem van dreigend onbehagen, die eerder tot individueel lijfsbehoud oproept dan ons een ervaring van solidariteit verschaft. De paradox van de moderne samenleving is evenwel dat het realiseren van individueel lijfsbehoud alleen mogelijk is op grond van het bestaan van diezelfde samenleving. Een tijd lang kunnen we wellicht teren op het sociale kapitaal dat we in de loop der jaren in gemeenschappelijke waarden en normen en instituties hebben opgebouwd, maar zonder onderhoud zal dit sociale kapitaal op den duur verbruikt zijn.

Respect en wederzijdse afhankelijkheid

Iedere samenleving is in haar feitelijke bestaan een uiting van een beleefde en georganiseerde solidariteit, namelijk van de noodzaak en de wil om samen een samenleving te vormen. Zonder die solidariteit is de samenleving slechts een verzameling losse individuen en derhalve geen 'samen'-leving. Wanneer we om ons heen kijken en onder ogen zien hoe we omgaan met het in de loop der jaren opgebouwde sociale kapitaal, lijken we als samenleving toe aan een herwaardering van deze grondbetekenis van het woord solidariteit.

Deze notie van solidariteit kan onder woorden worden gebracht als een diep besef van wederzijdse afhankelijkheid, een besef dat Richard Sennett ('Respect - in een tijd van sociale ongelijkheid', 2003) in verband brengt met het woord 'respect'. In deze wederzijdse afhankelijkheid gaat het om een ademende verhouding van afhankelijkheid en zelfstandigheid. Autonomie beschrijft hij als een wederkerig proces van autonomie verlenen en autonomie verleend worden, en precies hierin manifesteert zich dat respect. We kunnen zelfstandig zijn, omdat we samen met anderen en met de instituties die met een samenleving gegeven zijn in een complex maatschappelijk weefsel staan, en gezamenlijk dat weefsel vormen. In dat weefsel zijn de anderen altijd ondoorzichtige gelijken, met een eigen achtergrond, geschiedenis en een eigen complex van capaciteiten en vaardigheden. Een ieder heeft zo op grond van een specifieke samenstelling van de genoemde factoren een eigen uitgangspositie voor wat betreft de mogelijkheden en kansen met betrekking tot de deelname aan en participatie in de samenleving. Het maatschappelijk weefsel functioneert voor zover we enerzijds zelf de ruimte krijgen en nemen om ónze unieke rol te spelen, en anderzijds anderen die ruimte krijgen en nemen om hún unieke rol te spelen. Het is een kwestie van onze maatschappelijke rol spelen in een solidaire wisselwerking met anderen, in de wetenschap dat we deel uitmaken van een gemeenschap (hoe abstract dan misschien ook) waarin we wederzijds afhankelijk van elkaar zijn.

Christelijke traditie

Alhoewel solidariteit van oorsprong geen christelijk begrip is, valt er in de christelijke traditie en in het bijbelse taalveld rond een begrip als gemeenschap duidelijk affiniteit te bespeuren met een betekenis als hierboven. Zo kent de christelijke traditie in dit verband de notie van de door God gegeven 'gemeenschap der heiligen'. Deze notie brengt te binnen dat het 'wij' van de traditie het heden draagt en mogelijk maakt voor de 'ikken' met het moment van het 'nu'. Solidariteit heeft hierbij niet het karakter van een hoog ideaal, maar van een diep besef van een door God gegeven fundamentele verbondenheid in en afhankelijkheid van een gemeenschap.
Ook in de bijbelse bronnen is solidariteit geen hoog moreel ideaal. De solidariteit begint in het door God gegevene, letterlijk in datgene waarmee de aarde aan bestaansmogelijkheden de grond onder onze voeten vormt. Solidariteit wordt van hieruit geboren in de ontdekking dat individuen datgene wat zij zich rechtens menen te mogen toe eigenen, slechts hebben, slechts kúnnen hebben omdat een door God gegeven gemeenschap hen omgeeft zowel in de ruimte als in de tijd.
De bijbelse notie van gerechtigheid redeneert vanuit dit gemeenschapsbesef. In het licht van dit begrip is een verdeling van bestaansmogelijkheden pas 'recht' te noemen, wanneer een optimale participatie in die bestaansmogelijkheden voor de hele gemeenschap gerealiseerd is. IJkpunten voor deze 'rechte' verdeling zijn degenen die met betrekking tot deze participatie de meest kwetsbare positie innemen in de gemeenschap: de weduwe, de wees en de vreemdeling. Komen dezen iets tekort dan is de gemeenschap en daarmee de gerechtigheid geschonden.

Kanssolidariteit

Onze samenleving lijdt aan respectloosheid. Dat is tenminste de ervaring van mensen in uitkeringssituaties en in tal van arbeidssituaties met name aan de onderkant van de arbeidsmarkt. Het jaar 2003 kende grote omwentelingen in de sociale zekerheid: mensen moeten via de Wet Werk en Bijstand uit de uitkering het betaalde werk in. Tegelijkertijd was het een jaar waarin het ontslagen regende. Met andere woorden: betaald werk wordt verklaard tot respectabele deelname aan de maatschappij, maar tegelijk lijkt respectabel werk meer en meer te ontbreken. In één beweging door lijkt ook de solidariteit in de samenleving af te nemen om deze mensen een respectabel perspectief te bieden. De georganiseerde collectieve solidariteit van het sociale zekerheidsstelsel lijken we sluipenderwijs in te ruilen voor een bijverzekeren naar individuele behoefte en vooral draagkracht.
Met het oog op deze tendens hebben we in 2003 met het materiaal voor de bid- en dankdag voor gewas én arbeid en de zondag van de Arbeid een signaal af willen geven. Het thema 'Sociaal Zeker?, Zeker Sociaal!' onderstreept dat het van belang is om 'samen sterk te zijn' opdat een ieder zich in waardigheid kan blijven redden. Dat wil zeggen dat het 'jezelf kunnen redden' blijft gelden voor iedereen en niet alleen voor de sociaal en maatschappelijk sterken en kansrijken. Het begrip solidariteit krijgt hierbij de betekenis van kanssolidariteit. Een solidariteit in de mogelijkheden en kansen tot participatie die we enerzijds vanuit onze persoonlijke uitgangspositie hebben en die anderzijds de samenleving als gezamenlijk speelveld biedt. Principieel gaat het bij kanssolidariteit om het voorkomen van situaties van sociale onzekerheid door het bieden van werkelijke participatiemogelijkheden in de samenleving.

Solidariteit in de onderhandelingssamenleving

In onze betrokkenheid bij een thema als Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen (MVO) komen we solidariteit op een ander institutioneel niveau tegen. MVO kan geschetst worden als het fenomeen waarbij door een toenemend aantal ondernemingen het nastreven van economische waarden wordt verbonden met het realiseren van sociale en milieu waarden.
Volgens Rob van Tulder en Alex van der Zwart ('Reputaties op het spel - Maatschappelijk verantwoord ondernemen in een onderhandelingssamenleving') moeten we MVO begrijpen als een fenomeen van de 'onderhandelingssamenleving'. De maatschappij wordt door hen voorgesteld als een driehoek, waarbij op elk van de drie hoeken een hoofdinstitutie een plaats krijgt toegewezen: overheid, markt en civil society. In deze driehoek zorgt de overheid met wetgeving voor het juridische kader. De marktsector zorgt voor waardecreatie en welvaart. En de civil society staat voor het geheel van maatschappelijke verbanden van burgers, die buiten de politiek en het bedrijfsleven de maatschappij vorm geven.

Deze drie verantwoordelijkheden kunnen ieder op zich als primaire verantwoordelijkheid in de hoeken van de driehoek samenleving neergelegd worden. Zo is het bedrijfsleven primair verantwoordelijk voor het genereren van winst en welvaart (profit). De overheid zorgt voor de collectieve en publieke goederen (planet). De civil society tenslotte is verantwoordelijk voor de sociale en morele cohesie van de samenleving (people).
Evenwel: in de samenhang van de drie p's gaat het om een gedeelde verantwoordelijkheid. MVO houdt in dat bijvoorbeeld ondernemingen niet alleen worden aangesproken op hun primaire verantwoordelijkheid (alleen voor profit), maar ook op hun verantwoordelijkheid voor het geheel (dat wil zeggen voor de samenhang van planet, profit en people). Hetzelfde kan ook gezegd worden van de andere twee spelers, de overheid en de civil society. Sterker nog, MVO gedijt vooral in een context waarin alle drie de spelers hun verantwoordelijkheid nemen. Bij deze verantwoordelijkheid gaat het om een besef van en inzicht in de wederzijdse afhankelijkheid van de instituties voor wat betreft het op zo'n wijze gestalte geven aan de samenleving dat alle waarden tot hun recht komen.

Institutionele solidariteit

MVO gedijt vooral in een sfeer van institutionele solidariteit. Deze heeft thans in onze samenleving een specifiek karakter, dat misschien het beste geïllustreerd kan worden aan de hand van de status van wetgeving in relatie tot MVO.
In het debat in Nederland rond MVO en wetgeving is er mede dankzij het advies van de Sociaal-Economische Raad ('De winst van waarden', december 2000) een zekere consensus gegroeid. Zo wordt wetgeving slecht in staat geacht om het moreel grijze gebied van MVO in eenduidige richtlijnen te verwoorden. Maatschappelijke verantwoordelijkheid verschilt per onderneming, afhankelijk van de branche, omvang, industrie, strategie, locatie, interne cultuur en waarden van het management. Daardoor zou een eenduidig verplicht beleid ten aanzien van MVO moeilijk vorm te geven zijn. Bovendien vreest men bij wetgeving dat bedrijven zich gaan richten op het voldoen aan minimumeisen en daarmee niet meer vernieuwend maar conformerend beleid ontwikkelen. Meer ziet men in een faciliterende en stimulerende rol van de overheid, waarbij pro-actief ondernemingsbeleid aangemoedigd wordt. Bij dit laatste gaat men er vanuit dat ondernemingen zich realiseren dat er op het gebied van MVO iets op het spel staat, namelijk hun reputatie, en dat ze er daarom geen belang bij hebben om ergens een conflict te laten ontstaan dat hun reputatie zou kunnen schaden.
Dit vertrouwen op de eigen ontwikkelingskracht van MVO, gebaseerd op de reputatie voor ondernemingen, vooronderstelt evenwel een specifieke maatschappelijke constellatie. In onze maatschappij kan de overheid het zich permitteren om als tegenspeler van de markt op de achtergrond te blijven, omdat andere tegenspelers meer op de voorgrond treden. Onder invloed van een groot aantal verschillende non-gouvernementele organisaties (NGO's) is de civil society in de loop van de jaren '90 een forse tegenspeler van de markt geworden.

MVO: een solidaire worsteling?

Solidariteit in het kader van MVO heeft vooral het karakter van een worsteling in een krachtenveld. Er is weliswaar sprake van een wederzijdse afhankelijkheid van de diverse spelers van elkaar, maar daarbij of daarin wordt tegelijk vanuit ieders belang een strijd gevoerd over de verdere invulling van MVO en daarmee over de vormgeving van het geheel van de samenleving. Het liefst wil iedereen er bij winnen en niet verliezen. In dit verband is de burger in zijn of haar rol als consument veelal een navrant voorbeeld. Zo pleit de burger bij de ingang van de supermarkt graag voor de productie en consumptie van duurzame producten, maar kan bij de kassa vaak maar moeilijk de verleiding weerstaan om toch maar voor vooral goedkope en derhalve minder duurzame producten te kiezen. Het individuele financiële belang heeft dan de overhand op het belang van het geheel van de samenleving. Natuurlijk speelt ook de koopkracht van de individuele burger daarbij een rol en verdient een eigen afweging.
Vanuit de positie van iedere speler in het kader van MVO is een afweging mogelijk op het punt van waarden (economische, sociale en milieuwaarden) en belangen (persoonlijke, maatschappelijke, korte termijn en lange termijn belangen). Het rekenschap af willen leggen van die afweging is misschien op het moment het meest solidaire wat de diverse spelers ten opzichte van elkaar kunnen proberen te doen. Daarmee tonen ze respect voor de wederzijdse afhankelijkheid van elkaar. Dat laatste betekent ook respect voor het ingrijpen op elkaars waarden en belangen. Dat respect sluit strijd niet uit, maar juist in als de solidaire worsteling met betrekking tot de vraag welk ingrijpen van wie in welke mate op welke waarde en welk belang wenselijk, toelaatbaar en redelijk is.

MVO vraagt een solidaire kerk

De deelname aan het MVO Platform heeft ons aan het denken gezet over de rol van de kerk in de samenleving als van een NGO naast andere NGO's. Wat zou een zinnige en geloofwaardige betrokkenheid van lokale kerken bij MVO kunnen zijn? Bij deze vraag gaat het vooral om de solidariteit van de kerk met de andere spelers op het terrein van MVO in de zoektocht naar een meer duurzame samenleving. Op dat punt heeft de lokale kerkgemeenschap niet alleen vanuit haar inhoud, bronnen en traditie iets te bieden, maar ook als de maatschappelijke vrijplaats die zij vormt.
De lokale kerkgemeenschap heeft nog steeds het karakter van een plek, waar mensen vanuit verschillende maatschappelijke posities en met verschillende rollen en verantwoordelijkheden elkaar kunnen ontmoeten, uitdagen, troosten en inspireren. Deze lokale kerkgemeenschap is via haar leden ook verbonden met tal van organisaties, instellingen en ondernemingen die in haar directe omgeving een rol spelen. Die eigenheid en kwaliteit moeten we zien te benutten voor de rol van de kerkgemeenschap in de lokale samenleving. Daarbij gaat het er ook om een gespreks- en mogelijke samenwerkingspartner te zijn voor de diverse lokale en regionale organisaties. Denk hierbij bijvoorbeeld aan afdelingen van werknemers- en werkgeversorganisaties, of mensen die actief zijn in het onderwijs of de zorg. In agrarische omgevingen kan daarbij ook gedacht worden aan lokale afdelingen van de Land en Tuinbouw Organisatie. Voortbordurend op deze lijn is het denkbaar dat de lokale of regionale kerkgemeenschap in de toekomst als NGO zelf een rol zal spelen in een lokaal of regionaal samenwerkingsverband van NGO's, zoals we dat nu op landelijk niveau kennen.

Respect als sleutel tot solidariteit

Het blijven stellen van vragen bij iedere politieke vormgeving van de solidariteit, of het nu de sociale zekerheid of MVO betreft, lijkt momenteel de belangrijkste opdracht voor de kerken. Het stellen van deze vragen heeft in de christelijke traditie te maken met de basale notie dat God mensen elkaar en de schepping gegeven heeft om van te leven en zorg voor te dragen. Deze gave wekt enerzijds dankbaarheid voor datgene wat zich aan solidariteit aandient in de samenleving en doet anderzijds verlangen naar het Koninkrijk van God waarin die gave volledig geopenbaard en geleefd zal worden. Het ijkpunt voor de vragen die kerken hebben te stellen is dus niet een of andere bijbelse of kerkelijke blauwdruk voor de solidaire samenleving, maar veeleer de fundamentele vraag of de maatschappelijk georganiseerde solidariteit recht doet aan de notie van wederzijdse afhankelijkheid en of ze volwaardige participatie van allen aan de samenleving mogelijk maakt of deze juist belemmert. Deze fundamentele vraag sluit enerzijds aan bij de solidariteit die in lotsverbondenheid in de samenleving altijd op zijn minst al latent aanwezig is. In die zin wil vanuit de christelijke traditie ook steeds de poging gedaan worden om aan te sluiten bij wat in de samenleving gegeven is. Anderzijds wil vanuit de christelijke traditie de poging ondernomen worden om deze lotsverbondenheid op een bewust en daarmee politiek niveau te tillen. Respect dient zich in deze politieke vormgeving aan als het moment waarop de autonomie van de andere persoon of institutie onderkend wordt als van wezenlijk belang voor onze eigen autonomie. Die onderkenning impliceert oog voor de zelfstandigheid en de afhankelijkheid van de ander in relatie tot onze eigen zelfstandigheid en afhankelijkheid. Op deze wijze ontvouwt de solidariteit in de samenleving zich als een web van wederkerigheid. Het respectvol onderkennen en honoreren van deze wederkerigheid ontsluit de samenleving pas als een solidair maatschappelijk verband.

Naar andere signalementen