SIGNALEMENTEN
VAN ARBEIDSPASTORAAT DISK

DIENST VAN GERECHTIGHEID DOOR SOLIDARITEIT
Uit het jaarverslag 2002

Elk jaarverslag van de Stichting landelijk bureau DISK opent met een beschouwing, waarin we beeldend en bezinnend omschrijven wat we ontmoeten en hoe we er mee omgaan. Het essay vertolkt een inhoudelijk signalement van het bestuur over actuele ontwikkelingen rond arbeid, zorg en inkomen in dat jaar.

Inleiding
Mission Statement
De politieke aardschok van 2002
Sociologische mijmeringen
Drie waardepatronen
Plussen en minnen
Geïnspireerd door het christelijk geloof
Werken met verschillende taalvelden
De expertise die we in huis hebben

Inleiding

In het bijbelse visioen van gerechtigheid en vrede is sprake van een gemeenschap waar niemand buiten valt en niemand te kort komt, omdat niemand er leeft ten koste van maar instaat voor anderen. Dit visioen van gerechtigheid door solidariteit vormt het hart van de missie van landelijk bureau DISK: verlangen naar en werken aan een wereld waarin mensen in daadwerkelijke gemeenschap, betrokkenheid en solidariteit leven. Dit motto is richtinggevend in onze kijk op economie, arbeid en zorg in 2002.

Mission statement

In het voorjaar 2002 hebben we gesproken over onze beleidsvisie en ons mission statement. De kern van deze discussies is de volgende. Geïnspireerd door bovengenoemd bijbels visioen beschouwen we het als onze opdracht de kerken te stimuleren, te ondersteunen en toe te rusten in hun evangelische roeping om in woord en daad te getuigen van het aanbreken van de heerschappij van gerechtigheid en vrede van God in en voor deze wereld. Ten aanzien van deze opdracht ligt onze expertise op het terrein van sociaal-economische aangelegenheden, in het bijzonder rond de thematiek van arbeid, inkomen en zorg op het snijvlak van kerk en bedrijf/instelling en theologie en economie.
Arbeid, zowel betaald als onbetaald, speelt een belangrijke rol in de vormgeving van de samenleving. De samenleving is vooral rond betaalde arbeid geordend en gestructureerd in gezags- en machtsverhoudingen. Aan betaalde arbeid ontlenen mensen voor hun maatschappelijke, sociale en persoonlijke leven structuur, status, samenhang en zin. Die arbeid verschaft mensen een inkomen en daarmee toegang tot allerlei voorzieningen, diensten en patronen van consumptie. Betaalde arbeid is de kern van de economie van de ruil. Tegelijkertijd speelt betaalde en onbetaalde arbeid een belangrijke rol in de ordening en structurering van de zinbeleving en zingeving in mensenlevens.
Via verschillende solidaire modellen (sociale zekerheid, belasting) zorgt betaalde arbeid voor herverdeling van inkomen en het mogelijk maken van diensten en voorzieningen: de economie van de herverdeling. De onbetaalde arbeid van de wederzijdse zorg of gift verbindt mensen in de economie van de gift op allerlei wijzen met elkaar.

De politieke aardschok van 2002

We beleven een ongekend heftige verkiezingsmaand in mei 2002. Het politieke landschap wordt volledig door elkaar geschud. De ook nieuwe voorzitter van de Tweede Kamer mag meer dan tachtig nieuwe kamerleden verwelkomen. Blijkens die grote verschuivingen zijn velen in de samenleving de weg naar het waarom kwijtgeraakt. Een deel van Nederland loopt achter Pim Fortuyn aan die helaas wordt doodgeschoten. Het feit van een moord om politieke redenen blijkt voor velen een goede reden om op de nalatenschap of 'geest van' Fortuyn te stemmen.
Binnen kerken en het arbeidspastoraat is die 'fortuynlijke' samenleving minder in trek. Wij hebben meer banden met Ab Harrewijn, een idealist, arbeidspastor, dominee en politicus met een warmhartig sociaal pathos. Ab gaat op 13 mei door zijn harde werken voor dat idealisme onverwacht veel te vroeg hemelen. Zijn laatste pleidooi in het boekje 'Bijbel, Koran, Grondwet. Gesprekken over godsdienst en politiek' (Boom, 2002) om meer aan waarden en levensbeschouwing te doen is zijn geestelijk testament.

Sociologische mijmeringen

Hoe nu verder in dat heftige politieke landschap? Waar behoren we met ons hernieuwde mission statement toe? We zijn in het beschrijvende of sociologische taalveld op zoek gegaan naar een antwoord. Diverse analisten van de verkiezingsuitslagen gebruiken een consumentenonderzoek van Motivaction. Dit bureau onderzoekt consumenten uitingen en onderscheidt aan de hand daarvan acht sociale milieus met een eigen leefstijl en consumptiepatroon. Zo worden trends zichtbaar. In dit onderzoek is een opvallende stelling, die zegt dat elk sociaal milieu zijn waardepatroon uit in concreet gedrag, bijvoorbeeld op het gebied van voeding, media, politiek, mobiliteit, het geven aan goede doelen, financiën, wonen, houding ten opzichte van reclame, het gebruik van nieuwe technologieën, het kopen van specifieke producten en de loyaliteit aan merken. Op dit onderzoek kan veel kritiek uitgeoefend worden, maar het is signalerend van waarde. Een uitdagende vraag blijft daarom hoe wij ons vanuit ons waardepatroon hiertoe verhouden.

De onderzoekers onderscheiden in 2002 acht sociale milieus:

• Traditionele burgerij (9%), de moralistische, plichtsgetrouwe en op de status-quo gerichte burgers die vasthouden aan tradities en materiële bezittingen.
• Gemaksgeoriënteerden (11%), de impulsieve en passieve consument die in de eerste plaats streeft naar een onbezorgd, plezierig en comfortabel leven.
• Moderne burgerij (22%), de conformistische, statusgevoelige burgers die het evenwicht zoeken tussen traditionele en moderne waarden als consumeren en genieten.
• Nieuwe conservatieven (8%), de liberaal-conservatieve maatschappelijke bovenlaag die alle ruimte wil geven aan technologische ontwikkeling, maar zich verzet tegen sociale en culturele vernieuwing.
• Kosmopolieten (12%), de open en kritische wereldburgers die postmoderne waarden als ontplooien en beleven integreren met moderne waarden als maatschappelijk succes, materialisme en genieten.
• Opwaarts mobielen (14%), de carrièregerichte individualisten met een uitgesproken belangstelling voor sociale status, nieuwe technologie, risico en spanning.
• Postmaterialisten (11%), de maatschappijkritische idealisten die zichzelf willen ontplooien en opkomen tegen sociaal onrecht en voor het milieu.
• Postmoderne hedonisten (13%), de pioniers van de beleveniscultuur, waarin experiment en het breken met morele en sociale conventies doelen op zichzelf zijn geworden.

  

Drie waardepatronen

De verschillende sociale milieus met hun eigen karakteristieke waardeprofielen kunnen volgens de onderzoekers globaal worden ingedeeld aan de hand van drie waardepatronen:

• een traditioneel waardepatroon gekenmerkt door de waarde 'behouden';
• een modern waardepatroon gekenmerkt door de waarden 'bezitten' en 'verwennen';
• een postmodern waardepatroon gekenmerkt door de waarden 'ontplooien' en 'beleven'.

Deze drie waardepatronen zijn bij de schematische weergave van de sociale milieus (zie bovenstaande figuur) als uitgangspunt genomen en zijn bepalend voor de horizontale as van de milieu-index. De verticale as van de milieu-index is samengesteld op basis van de sociaal economische status (zie verder: www.motivaction.nl).

Plussen en minnen

Onze hierboven aangegeven identiteit is niet zonder meer binnen dit sociologische landschap te plaatsen. Als personen zullen we geneigd zijn om onszelf in meerdere sociale milieus onder te brengen. Als organisatie blijkt de keus wat eenduidiger: we komen terecht in het sociale milieu van de postmaterialisten, met als kenmerk 'ontplooien' en 'beleven'. De concrete doelen zijn: nastreven van solidariteit en een harmonie tussen de sociale en natuurlijke omgeving. Postmaterialisten hebben een milieubewuste, kritische en politiek betrokken leefstijl, doen hun werk van maatschappelijk nut met voldoening en besteden de vrije tijd aan huiselijk geluk, kunst & cultuur en natuur. Je zou ook kunnen zeggen dat postmaterialisten te zien zijn als een voorhoede, die de traditionele en moderne burgerij probeert mee te trekken in hun idealen.
Hebben we nu wat aan deze sociologische mijmeringen bij onze terugblik op 2002? Als arbeidspastoraat DISK richten we ons op verschillende doelgroepen. We staan voor een aantal idealen. We willen wat met die idealen en die mensen. Het lijkt verstandig ons aan deze hedendaagse sociologische beschouwingen over de Nederlanders te toetsen, ondanks of juist omdat er kritische vragen bij gesteld kunnen worden. We vermoeden dat in de traditionele en moderne burgerij de meeste kerkmensen zitten. Waar passen we daar als arbeidspastoraat in? Hoe verhouden we ons tot deze sociale milieus en leefstijlen? Wat betekenen ze voor ons werk en onze missie? Tijd om er over door te denken.

Geïnspireerd door het christelijk geloof

Arbeidspastoraat DISK weet zich geïnspireerd door het christelijk geloof, zoals dat in katholieke en protestantse tradities en in hun oecumenische samenwerking wordt verwoord. Die christelijke identiteit heeft te maken met hetgeen we zijn (bezieling en zingeving) en willen worden (idealen). Woorden als barmhartigheid, gerechtigheid en solidariteit zijn daarin belangrijk.
We gaan uit van de waardigheid van ieder mens (uniciteit) én van het gegeven dat mensen op elkaar betrokken zijn (gelijkheid): als individuen en kleine groepen (micro), als organisaties, netwerken en instellingen (meso) en als land, dat weer relaties onderhoudt met landen (macro).
Er zijn wisselwerkingen aan te geven tussen deze niveaus van samenleven. Individuele mensen of groepen kunnen en willen vanuit de eigen spiritualiteit, levensstijl en maatschappelijke positie bijdragen aan de ontwikkeling van kleinere en grotere gemeenschappen. Ontwikkelingen en processen die een structureel karakter hebben aangenomen in instituties, hebben hun uitwerking op grotere en kleinere gemeenschappen en op individuen of kleine groepen. In deze wisselwerkingen zijn voor ons leidinggevend de waarden van deelnemen aan, meedelen in en verantwoordelijkheid nemen voor. Op grond daarvan doen we op mensen een uitnodigend appél om mee te doen. We zijn minder met ons zelf en meer met het samenleven van mensen bezig. Vanuit deze schets vinden we herkenning in het eerder genoemde sociale milieu van postmaterialisten.
Arbeidspastoraat DISK wil vanuit deze principiële inspiratie bijzondere aandacht geven aan positieve en negatieve tendensen van religie of levensbeschouwing als het gaat om deelnemen aan, meedelen in en verantwoordelijkheid nemen voor samenleven. We wijzen op de niet terechte overtuiging, dat in onze geseculariseerde cultuur religie of levensbeschouwing beschouwd dient te worden als een privé-aangelegenheid. De centrale rol die religie speelt in het waardedebat, in het bepalen van identiteit, in samenlevingen buiten Nederland en bij heel veel lokale conflicten en oorlogen, rechtvaardigt die visie niet. Religie of levensbeschouwing is ook een belangrijke maatschappelijke aangelegenheid. We zoeken in de dienst van barmhartigheid en gerechtigheid naar manieren waarop de segmenterende realiteiten van economie, politiek, sociaal-cultuur en religie met elkaar in contact kunnen komen. We kijken in het meedoen aan die (economische) samenleving niet alleen met de ogen van de winnaars of meelopers, maar ook met de ogen van verliezers en uitvallers. Ook hierom plaatsen we ons als organisatie in het bovengenoemde postmaterialistische sociale milieu.
Anders gezegd: we plaatsen ons met ons werken binnen een communitaire richting. Vanuit onze religieuze inspiratie ontstaat er een kritisch tegenover die (rechts)filosofieën, die het individu autonoom plaatsen tegenover de staat en die in het ijveren voor het grootste eigenbelang een inzet voor het algemeen belang zien. En er ontstaat een uitnodiging tot samenwerking met die (rechts)filosofieën, die de samenhang tussen individuen, groepen en het gehele volk zien en die van daaruit ijveren voor ook het invullen van solidariteit en algemeen belang.
We zijn een landelijke dienst, die door meerdere kerkgenootschappen is opgericht. Dat tekent onze oecumenische instelling. Onze ervaringen in het krachtenveld van maatschappelijke, economische en politieke krachtenveld hebben geleerd, dat sommige overlegsituaties of activiteiten beter gezamenlijk te organiseren zijn dan elk apart. Er zijn de nodige pragmatische redenen om vooral oecumenisch te werken.

Werken met verschillende taalvelden

Onze ervaringen in debatten met economen, ethici, theologen en politici leren dat er door de deelnemers aan die debatten naast het beschrijvende of sociologische taalveld verschillende benaderingen gehanteerd worden.

Menno Kamminga gebruikt in 'Onderweg naar overvloed' (Boekencentrum 2001) bij de ontwikkeling van zijn oecumenische visie op ontwikkelingssamenwerking deze typering. "In de literatuur over ontwikkeling zijn, net als in de literatuur over economie, politiek en geneeskunde, vier typen 'moreel (relevant) discours' te onderscheiden. In navolging van de Amerikaanse theoloog-ethicus James M. Gustafson duiden we die aan met de termen 'narratief discours', 'ethisch discours', 'beleidsdiscours', en 'profetisch discours'. Gustafson verdedigt de stelling dat elk van de vier typen moreel discours zowel noodzakelijk als onvoldoende is voor een oecumenische sociale ethiek (pag. 14)."

We zijn voortbouwend op Kamminga deze verschillende benaderingen gaan benoemen als taalvelden en hebben gemerkt, dat een onderscheid maken tussen deze taalvelden verhelderend kan werken in het publieke debat.

• De ervaringsverhalen van mensen vormen het narratieve taalveld en we hebben daarmee via het netwerk van arbeidspastoraat en de arme kant van Nederland/EVA een belangrijke inbreng in o.a. het publieke debat.
• Vanuit de tradities rond waarden en normen ontstaat het participeren aan het ethische taalveld.
• De bronnen van onze drijfveren, ons geloof en hetgeen waarop we hopen leiden tot het profetische taalveld.
• Als we nagaan hoe we goederen en diensten produceren, aan elkaar geven, (her)verdelen dan wel verhandelen, en consumeren zijn we bezig met het economische taalveld.
• Als we koppelingen maken tussen hetgeen we zien, ervaren en analyseren (de wereld van het zijn) en hetgeen we verlangen, willen, en nastreven (de wereld van het behoren), dan betreden we het terrein van het politieke of beleidstaalveld.

De kern van onze benadering is dat we een partijgangerschap hebben met, stem geven aan, plek inruimen voor het narratieve taalveld en daarmee andere taalvelden beïnvloeden. We laten ons daarbij voeden door bijbelse en kerkelijke bronnen. De dienst van barmhartigheid ontaardt in liefdadigheid als ze geen oog heeft voor structuren en politiek handelen. De dienst der gerechtigheid verzandt in liefdeloosheid als ze niet gevoed wordt door het 'handwerk' van veelvoudige individuele contacten. Dat leidt ertoe dat we rond de machtsposities, die we zien en vanuit de ervaring van mensen rond situaties van uitsluiting of onderdrukking horen, de mogelijkheden voor deelnemen aan, meedelen in en verantwoordelijkheid nemen voor samenleven willen verruimen en de verhullingen signaleren.

De expertise die we in huis hebben

Onze expertise omvat ervaringen uit een pastorale praktijk, banden met katholieke en protestantse tradities, kennis van sociaal-economische thema's en een opgebouwd netwerk en zij uit zich in drie kwaliteiten: begeleiding, bezinning en activering
De programma's en projecten van begeleiding, training en ondersteuning richten zich vooral op de werkeenheden: bestuurders, pastores, en groepen in het DISK netwerk. Zij zijn aanwezig bij mensen en maken mee hoe de contexten van arbeid, zorg en inkomen mensen perspectief geven of in de knel brengen.
De meeste van onze programma's en projecten hebben een bezinnend karakter. We analyseren maatschappelijke ontwikkelingen, maken onderscheid tussen verschillende taalvelden en reiken de producten aan met een educatieve doelstelling. Onze doelgroepen zijn daarbij vooral mensen die betrokken zijn bij kerken, met een traditionele, moderne of postmaterialistische leefstijl.
Onze programma's en projecten hebben tevens een activerend karakter. We gaan er van uit dat mensen deelnemen aan, meedelen in en verantwoordelijkheid nemen voor processen in de samenleving, vaak gericht op gemeenschapsvorming. We willen mogelijkheden bieden om dit handelen te versterken. We zijn actief binnen netwerken, waaruit onze bewuste keuze voor samenwerking met andere kerkelijke en niet-kerkelijke organisaties blijkt. In het jaar 2002 hebben we gewerkt met de volgende thema's.

Barmhartigheid en gerechtigheid
In dit thema komt het profetische taalveld als rode draad van ons werk aan bod. We zijn ingestapt in het project Oecumenisch Studieboek Diaconie met als leidraad de zeven werken van barmhartigheid. Vanuit onze betrokkenheid bij het Katholiek Landelijk Diaconaal Beraad zijn we in het tijdschrift 'Diaconie&Parochie' gestart met een serie van acht boekjes over de zeven werken van barmhartigheid. Gerechtigheid streven we na in veel van onze navolgende activiteiten.

Arbeid en zorg
In dit thema plaatsen we het narratieve taalveld, het ethische taalveld en het politieke taalveld. Rond arbeid hebben we in 2002 vooral het werk in de agrarische sector en het werken aan voedsel centraal gezet bij onze activiteiten rond bid- en dankdag voor gewas en arbeid en de zondag van de arbeid. We signaleren de opkomst van een combinatie-ethos, dat bestaat uit een mengsel van het arbeidsethos en het vrijetijdsethos. We bereiden een project Handboek Arbeid voor.

Inkomen en sociale zekerheid
In dit thema plaatsen we eveneens het narratieve taalveld, het ethische taalveld en het politieke taalveld. Het driejarig project 'Om sociale gerechtigheid' heeft zijn oogstjaar met een serie publicaties: 'Arm en rijk in de bijbel', 'De kerk als vangnet', het werkboek voor EVA-groepen 'Als je er alleen voor staat' en het 'Dossier Armoede in Nederland 2002'. We werken aan het nieuwe zondag van de arbeid materiaal voor het jaar 2003 dat als motto meekrijgt 'Sociaal zeker? Zeker sociaal!'. In het werk van de Alliantie voor Sociale Rechtvaardigheid zit onze bijdrage vooral in 'De hoogste tijd voor rechtvaardigheid, manifest tegen armoede en sociale uitsluiting', het maken van een 'Vergelijking verkiezingsprogramma's politieke partijen rond arbeid, zorg en inkomen' en de Alliantie activiteiten rond de verkiezingen. We raken op het einde van het jaar gealarmeerd door de voorbereidingen rond de Wet X, ofwel een voorgenomen nieuwe herziening van de algemene bijstandswet.

Economie in een globaliserend proces
In dit thema plaatsen we het economische en ethische taalveld. We maken gebruik van de onderscheiding in vier handelingsmechanismen die vormen of deelsystemen van economie bepalen: beurs, ruil, herverdeling en gift. Op de 1 Mei Conferentie bespreken we de kansen voor een ruimere arbeidsmigratie binnen een globaliserende economie. We zoeken naar een eigen bijdrage in het debat rond maatschappelijk verantwoord ondernemen (Mvo). De studie over economie en ethiek bevorderen we met een bespreking van het boek 'Economie en Ethiek als dialoog'. Het project 'Bevrijde Tijd' sluiten we in september af met de activiteiten rond Bond tegen de Haast en de zondag van de Bevrijde Tijd.

Naar andere signalementen