SIGNALEMENTEN
VAN ARBEIDSPASTORAAT DISK
GRENS-OVERSCHRIJDINGEN
Uit het jaarverslag 1999
Elk
jaarverslag van de Stichting landelijk bureau DISK opent met een beschouwing,
waarin we beeldend en bezinnend omschrijven wat we ontmoeten en hoe we
er mee omgaan. Het essay vertolkt een inhoudelijk signalement van het
bestuur over actuele ontwikkelingen rond arbeid, zorg en inkomen in dat
jaar.
Kritische
ondergrens
Kritische agenda
Doorbreken en combineren
Drie-eenheid in de economie
De rol van geld
Meer werk, meer werken
Zorg om de zorg
Herverdeling als bron van bestaanszekerheid
Arbeidspastoraat en geloven
Theo Salemink legt bij zijn aftreden als voorzitter van DISK een verbinding tussen arbeidspastoraat en grensoverschrijding. Hij vindt dat het arbeidspastoraat en de kerken moeten spreken aan de hand van de ervaring van een kritische ondergrens: 'In de moderne geschiedenis zijn er steeds mensen en bewegingen geweest die zeiden: "hier ligt een ondergrens. De ongecontroleerde gevolgen van bepaalde economische ontwikkelingen kunnen wij niet langer voor onze rekening nemen. Hier komt ons bestaan als mens in gevaar". Deze ervaring van een grensoverschrijding heeft zich heel sterk voorgedaan in de moderne emancipatiebewegingen, van socialisme tot feminisme. In deze tradities werden dan ook grote woorden geboren: solidariteit, rechtvaardigheid, gelijkheid, vrijheid, grondrecht op arbeid en inkomen. De grenservaring heeft geleid tot een sociale ethiek en deze sociale ethiek heeft bijgedragen aan sociaal-economische alternatieven of hervormingen. Stimulansen voor een poging om aan de ongecontroleerde werking van de vrije markt een breidel aan te leggen, met het oog op mensheid en menselijkheid. De christelijk-sociale bewegingen, van confessioneel tot socialistisch, hebben hierbinnen een eigen accent gezet. (...) Als de joodse en christelijke tradities een belangrijk geluid willen laten horen dan betreft dat de ervaring van een grens. Vanuit een lange historische bibliotheek van verhalen en confrontaties kan zij met nadruk naar voren brengen: dit is een grenssituatie. Hier wordt de individuele mens in zijn alledaags leven en overleven ernstig bedreigd.' (In DISKkrant, maart 1999).
De kritische agenda die Salemink hier schetst, is te herkennen in veel activiteiten van het DISK netwerk en het landelijk bureau DISK. Het is een toon die kracht heeft, wanneer hij berust op het zien, horen en meemaken van de nood waarin mensen verkeren.
Deze kritische agenda heeft een bodem zolang er arbeidspastores en andere contactpersonen zijn, die optrekken met mensen op en onder het minimum, met zich kapot poetsende schoonmaaksters en met hard werkende leidinggevenden, die zich gemangeld weten tussen de eisen van efficiëntie en winststijging enerzijds en sociaal beleid anderzijds. Dit geluid is bovendien afhankelijk van de strijdbaarheid van mensen, die op een gegeven moment voor zichzelf bepalen 'dit gaat te ver' en dat hardop aan de orde stellen. Het is evenzeer afhankelijk van de gevoeligheid van mensen om te zien dat je hier zelf misschien nog wel mee kunt leven, maar dat een ander hieraan onderdoor gaat.
Uit de kerkelijke actie tegen de 24-uurseconomie blijkt, dat het simpelweg uitroepen van 'hier wordt een grens overschreden' niet voldoende is. Het verruimen van de openingstijden van winkels ging veel mensen te ver. Vermoedelijk beleefden zij dit als een symptoom van steeds verder oprukkende economische belangen. In de discussies die deze actie in kerken en in de media opriep, wordt ook duidelijk dat deze ontwikkeling bij veel mensen vooral ambivalente gevoelens, twijfels en vragen oproept. Wie de argumenten van de 'dit gaat te ver'-lobby beter bekijkt, merkt dat helemaal niet zo duidelijk is om welke grenzen het gaat, om welk leed, welke gezinsdrama's, welk machtsmisbruik. Kortom: wie hard roept over grensoverschrijdingen, moet niet alleen met gezag kunnen spreken maar ook met argumenten.
Dit spreken vanuit de ervaring van een kritische ondergrens, is niet voldoende. Grenzen overschrijden krijgt zo alleen een verontrustende betekenis. Wij stimuleren en signaleren ook grensoverschrijdingen in positieve zin, die veranderingen mogelijk maken: bovengrenzen, die bijvoorbeeld als ideaal functioneren in onze cultuur, heilige huisjes omver werpen, vastgeroeste tegenstellingen doorbreken, bevrijding zoeken uit vastgelopen stellingen.
Juist de combinatie van kritiek en verlangen, van 'dit gaat te ver' en 'waarom zouden we binnen deze grens blijven', maakt het mogelijk om beter te zien en geeft meer handelingsmogelijkheden.
Een voorbeeld. Betaalde arbeid is in Nederland net topsport, concluderen onderzoekers van TNO-arbeid in hun 'Trendrappport Arbeid 1999'. Korte werktijden, hoge productienormen en computerisering maken dat werknemers in ons land vooral gevoelig zijn voor werkdruk. Dat beeld is in 1999 telkens opnieuw bevestigd. Werkstress, burn-out en de grote aantallen arbeidsongeschikt verklaarde mensen beheersen de discussies. Dat roept in brede kring de ervaring op 'dit gaat te ver' en leidt tot kritiek op te ver doorgevoerde efficintie, die gezorgd heeft voor te weinig personeel, werken volgens hoge productienormen en zeer gedetailleerde tijdschema's.
Dat beeld van werk als topsport wordt aangevuld, verrijkt en bijgesteld als je ook kijkt naar de bezieling en het verlangen dat mensen in hun werk leggen. Juist als werken leuk is, als werken een beroep doet op de talenten van mensen, als je het zo goed mogelijk wilt doen - juist dan zijn mensen gemakkelijker vatbaar voor de stress en de druk. Dan zijn mensen des te meer te manipuleren om er nog een schepje bovenop te doen en te lang door te gaan.
Betaald werk is ontplooiing, werken is doen wat je graag wilt doen, van je hobby je werk maken - die beelden zijn minstens zo overheersend als werken is topsport. Toch worden die twee niet vaak met elkaar verbonden. Zo verdwijnt een belangrijk deel van het beeld uit zicht. Wie het alleen over de ontplooiing heeft, kan niet meer zien waar de ontplooiing verwordt tot een dodelijk moeten: je moet je ontwikkelen, je moet alles als een uitdaging zien, werk moet boven alles leuk zijn. De definitie van leuk werk is al ingevuld: routinematig werk is saai. In veel boeken die het leuke van werken benadrukken, wordt bijna ontkend, dat dat werk ook nodig is om aan geld te komen en zekerheid in het bestaan te brengen.
Aan de andere kant geldt: wie alleen maar spreekt over 'betaald werk als topsport' en 'kostenfactor', kan niet meer zien wat mensen in hun werk verlangen, hoeveel trouw en bezieling ze erin leggen. Juist dat maakt zowel sterk als kwetsbaar.
Een rode draad in de DISK-visie van de laatste jaren is de poging om consequent over drie economische principes te spreken en die alle drie in onze analyses te betrekken. Het gaat om de principes ruil, herverdeling en wederkerigheid (of gift). Ietwat versimpeld kun je stellen dat elk van deze principes overheersend is in een economische context: de ruil op de markt, de herverdeling bij de overheid, de wederkerigheid in het privé-leven. Deze lijn van denken geeft kracht en inspiratie. Ze is een voorbeeld van het overschrijden van grenzen en de weigering om vanuit één hokje te denken. Ze helpt om te zien wie wel zichtbaar is en stem heeft en wie onzichtbaar wordt gemaakt zonder stem. Ze werkt als spiegel in het zien hoe bovengrenzen hun aantrekkelijke rol spelen en hoe het lijden van mensen leidt tot het ervaren van ondergrenzen. Ze daagt uit tot gesprek, analyse, oordeelsvorming en handelen.
Belangrijk thema bij onze activiteiten in 1999 was de rol van geld, vooral bij verrijking en verarming.
Geld is een handig ruilmiddel. Het maakt het mogelijk om onvergelijkbare zaken als grond, oogst, arbeid en diensten met elkaar te vergelijken. Met geld als rekeneenheid is ruilen veel gemakkelijker geworden. Geld, communicatie- en vervoerstechnologie maken grootschaliger marktwerking mogelijk.
Ruilen met geld zorgt niet vanzelf voor een eerlijke verdeling van inkomen en bezit. Verschillende uitgangsposities zorgen voor verschillen in mogelijkheden om geld te verwerven. Vrouwen verdienen minder dan mannen voor hun werk. Veel werk heeft geen marktwaarde, dus ook geen prijs. Wanneer alleen de marktwaarde van een goed of dienst telt en mensen niet vanuit gelijke posities kunnen ruilen, ontstaan verrijking en verarming.
Een andere factor die voor verrijking en verarming zorgt, is de mogelijkheid geld te verdienen met geld en zo alsmaar meer geld te verzamelen. In het moderne kapitalisme is een apart circuit ontstaan van handel in geld, die los staat van de behoeften aan maatschappelijk noodzakelijke goederen en diensten. Het enige criterium is een zo groot mogelijke groei van kapitaal. Omdat de markt voor kapitaal steeds meer vrij gegeven is, kunnen geldstromen zeer snel over de wereld heen en weer gestuurd worden. Regeringen hebben nauwelijks vat op deze handel en kunnen geen beslag leggen op (een deel van) de winsten. Hier is geen sprake meer van ruil, wederkerigheid of herverdeling. Geld heeft hier geen binding meer met een gemeenschap van mensen, met arbeid en met natuur. Een kritische grens is overschreden.
Onze maatschappij en economie berusten voor een groot deel op de inzet van onbetaalde zorg en vrijwilligerswerk. Die arbeid wordt gezien als een gift. Dat geven is niet altijd belangeloos, maar berust op wederkerigheid. Het gebeurt vanuit de verwachting dat ik de zorg die ik geef, zelf ook zal krijgen als ik die nodig heb. Bovendien valt van geven alleen niet te leven: je zult inkomen nodig hebben om in je bestaan te voorzien.
Ontwikkelingen op de arbeidsmarkt en bij de overheid hebben hun weerslag op de toch al kwetsbare en overbelaste positie van het leger onzichtbare zorgverleners en vrijwilligsters. Onder invloed van de krapte op de arbeidsmarkt en de vergrijzing, wordt de roep steeds sterker dat er meer en langer gewerkt moet worden op die arbeidsmarkt. VUT-regelingen verdwijnen, deeltijdwerk krijgt weer een minder positieve lading en een beroep doen op de sociale zekerheid is eigenlijk onnodig. De druk op mensen met een uitkering om een baan aan te nemen wordt groter, zeker nu het argument 'er zijn toch zoveel vacatures' gemakkelijk uit de kast kan worden gehaald.
De verleiding is groot om niet meer te kijken naar de gevolgen die een langere en grotere inzet in de loonarbeid heeft voor arbeid die op basis van wederkerigheid gebeurt en wat het betekent voor de herverdeling.
Wie meer mensen in wil zetten in de betaalde arbeid onttrekt arbeid aan het 'zorg'-circuit. Oplossingen worden gezocht in de richting van het gemakkelijker kunnen combineren van een baan met zorg en het omzetten van onbetaald werk in betaald werk. Maar de wending die de discussie over de vacatures neemt, doet vrezen dat de krapte op de arbeidsmarkt niet leidt tot een aanpassing van banen aan mensen die willen combineren. Bovendien houdt de ontwikkeling van betaalde voorzieningen die in de plaats moeten komen van de onbetaalde zorg, nauwelijks gelijke tred met wat er nodig is. De discussie over de kwaliteit van de voorzieningen is nog maar net begonnen. De toegankelijkheid van voorzieningen is een punt van zorg. Ook gaat het hier juist om banen waarvoor nauwelijks personeel te krijgen is en waar de werkdruk het hoogste is, namelijk banen in het onderwijs, het welzijnswerk en de gezondheidszorg...
Vrijwilligsters melden ook in 1999 nog steeds dat zij zwaarder belast worden, doordat zij taken op hun bord krijgen, die eerst door betaalde krachten gedaan werden.
Als dan ook nog eens blijkt dat menig uitkeringsgerechtigde door een baan niet uit de armoede komt, wordt het wel erg mager om het hele sociaal-economische beleid te laten bepalen door 'meer mensen aan het werk'.
Het combinatiemodel dat bepleit wordt door de overheid, kan niet alles oplossen. Het is vooral aanlokkelijk voor anderhalfverdieners en tweeverdieners met kinderen, maar is nog nauwelijks toegesneden op mensen in andere levenssituaties en mensen met een laag inkomen. Een belangrijke vraag voor de komende tijd is ook of dit combinatiemodel overeind blijft in de maalstroom van het meer en langer moeten werken?
Herverdeling als bron van bestaanszekerheid
Ook het principe van herverdeling blijft in de aandacht van DISK. Dit berust op het besef dat mensen zorg voor elkaar dragen. Zij die over meer welvaart beschikken (in de vorm van goederen, diensten of geld), delen dit met degenen die minder hebben.
Herverdeling gebeurt op onderlinge afspraak tussen personen maar ook in groepen. Daarvoor ontstonden in de loop van de geschiedenis twee manieren. Onderlinge verzekering tegen schade of verliezen betekent dat een groep in goede tijden een deel van de verkregen welvaart opzij legt om er in slechte tijden gebruik van te kunnen maken. Bij persoonlijke verzekering geeft één persoon een deel van de verkregen welvaart in bewaring bij een geldbeheerder, die het geld kan gebruiken en garant staat voor een persoonlijke uitkering bij verlies van gezondheid, bij schade of bij het aanbreken van de oude dag.
Een belangrijke herverdeler is de overheid. Zij int goederen, geld of tijd en verdeelt die weer onder de burgers. Het belangrijkste instrument voor deze herverdeling is de belastingheffing. Bedrijven en burgers dragen een deel van hun inkomen af aan de overheid. De grootste inkomens dragen het meeste bij. De overheid gebruikt het geld voor publieke voorzieningen: weg- en waterbouw, water- en gasnetwerk, huizenbouw, onderwijs en gezondheidszorg. Ook krijgen diegenen die op de markt niet of onvoldoende in hun inkomen kunnen voorzien, een (aanvullende) uitkering, een beurs of een subsidie.
In het afgelopen jaar is vanuit het arbeidspastoraat DISK en de kerken gewezen op de private verrijking en publieke verarming in onze samenleving. Het verschil tussen de rijkste en de armste groepen neemt toe. De herziening van het belastingsysteem, de privatisering van de infra-structuur en de sociale zekerheid versterken die tendens. We signaleren dat in plaats van sociaal-ethische uitgangspunten praktische argumenten als inbaarheidsgemak en kostenbesparing doorslaggevend zijn.
Economie is mensenwerk. Je positie bepalen in economische discussies is mensenwerk. Roepen dat 'dit te ver gaat' is mensenwerk en verlangen naar rechtvaardigheid ook. We citeren nogmaals Theo Salemink: 'Ik meen dat goede burgers op seculiere gronden tot een recthvaardige economische orde en economisch handelen moeten kunnen komen. En dat moeten christenen ook, maar niet meer of minder. Wat is dan het specifieke eigen geluid? John Veldman brengt in zijn proefschrift Project Bedrijfspastoraat. Een historisch en theologisch onderzoek naar een verantwoord spreken van de gelovige in de economie (1998) een klassieke theologische lijn tot leven als hij de zin schrijft: "Handelen alsof de dood niet bestaat". Het christendom leeft van de ervaring dat er voor mensen in de chaos van de geschiedenis en persoonlijke existentie ondanks alles 'perspectief' is: utopie, hoop, verlangen, eschaton, profetie, noem maar op.' (In: DISK-krant, maart 1999)
Dit handelen alsof de dood niet bestaat is gebaseerd op het geloof in een God die wil dat mensen leven en het goed hebben. In dit motto vinden we de inspiratie om op twee manieren grenzen te overschrijden. Enerzijds in de kritische vraag en uitroep die Theo Salemink benadrukt. We willen niet ontkennen maar juist onderkennen dat in onze maatschappij mensen lijden - aan werk als topsport, aan onrechtvaardige verdeling van geld en goed, aan hard werken zonder iets te verdienen, aan gebrek aan macht en erkenning. Anderzijds proberen we de pretenties van ons economisch systeem te doorzien en te ontmaskeren door te wijzen op wat gebeurt en niet opgemerkt wordt. We willen niet accepteren dat het 'nu eenmaal zo gaat' of dat het 'in andere landen of groepen ook zo is of gebeurt'. Economie is geen goddelijke zaak. In die weigering ligt de overgang naar een ander soort grensoverschrijding: het aanwijzen van de hoop die levend is. Kijk maar, het hoeft niet te gaan zoals het gaat.
