SIGNALEMENTEN
VAN ARBEIDSPASTORAAT DISK

VERHALEN VAN VERZET ZIJN BORRELS VOOR DE ZIEL
Uit het jaarverslag 1997

Elk jaarverslag van de Stichting landelijk bureau DISK opent met een beschouwing, waarin we beeldend en bezinnend omschrijven wat we ontmoeten en hoe we er mee omgaan. Het essay vertolkt een inhoudelijk signalement van het bestuur over actuele ontwikkelingen rond arbeid, zorg en inkomen in dat jaar.

Verhalen als oproep en uitdaging
Uitnodigen tot meedoen
Spiritualiteit als middel
Door wiens ogen kijk je?
Geen blauwdruk maar kritische grens

Natuurlijk: we hebben in 1997 heel wat ondersteunend werk verricht en gestudeerd, brochures en artikelen geschreven. Met als gesprekspartners naast ons eigen netwerk van arbeidspastoraat DISK ook uitkeringsgerechtigden, gelovigen, politici, theologes, economen, bedrijfsleiders, boerinnen. Toch willen in de terugblik op het vorige jaar juist het zingen en spelen naar voren halen. Als beeld van een veelkleuriger aanpak, een andere toon die we onze activiteiten willen meegeven. We hebben werkvormen nodig, die niet alleen hoofd, maar ook hart en hand aanspreken. Bij toerusting en vorming, bij het uitwisselen van ervaringen en het opbouwen van groepen in het arbeidspastoraat, in het publieke debat en bij politieke actie.

Verhalen als oproep en uitdaging

Verhalen zijn altijd een belangrijke basis voor ons werk geweest: zowel verhalen van mensen over arbeid, zorg en inkomen, als verhalen uit de bijbel en de christelijke traditie. Mensen die in het arbeidspastoraat werken hebben een rijke ervaring in het uitleggen van verhalen. Er is ook ervaring in het luisteren en (door)vertellen, in het confronteren van kleine en grote verhalen.

Adrie Mesch omschrijft in het 'DISK Theaterwerkboek' de inzet van theatermakers en vertellers als het verbeelden van verhalen. Juist door die verbeelding kunnen spelers en toeschouwers stil staan bij de emoties en ervaringen die verhalen bij hen oproepen. Theater geeft mensen een verscheidenheid aan middelen in handen om hun eigen werkelijkheid en die van anderen te laten zien, en tevens ook om die uit te dagen en in een ander daglicht te stellen. Die verschillende middelen, niet alleen de taal van het 'Algemeen Beschaafd Nederlands', niet alleen woorden, kunnen de macht van de rijkst gebekte doorbreken.

In ogenschijnlijk kleine verhalen gaat grote kracht schuil, die overtuigt en leidt tot verandering. "Verhalen van verzet zijn borrels voor de ziel" . Als we oog blijven houden voor het vertellende (narratieve) karakter van ons werk, kunnen we daar sterk in zijn zonder onszelf te overschreeuwen.

Ernstige redeneringen doen het 'm niet altijd. Humor en satire zijn bruikbare strategieën voor wie discussies aan wil zwengelen over geloof en economie, voor wie iets wil veranderen aan de toename van verarming en verrijking.

Uitnodigen tot meedoen

Parallel aan het oproepende en uitdagende karakter van theater en muziek, slaan onze publicaties een toon aan die eerder uitnodigend dan voorschrijvend wil zijn. Een duidelijk voorbeeld is de Open Brief 'Dienst aan het leven'. Gerard van Eck en Greetje Witte-Rang beschrijven de verschillen tussen deze brief en de Geloofsbrief over economie 'De keerzijde van de economische medaille' die in 1992 verscheen.

Had de eerste brief, zoals uit de titel blijkt, de lading van een "geloofsbelijdenis", de tweede is te beschouwen als "een bijdrage vanuit de christelijke geloofstraditie aan het gesprek over waardenoriëntaties, die ten grondslag liggen aan het economisch leven". De Open Brief neemt een aantal dilemma's tot uitgangspunt, waarvoor mensen zich in hun dagelijks leven geplaatst kunnen zien. Van daaruit zoeken de auteurs naar perspectieven en maatstaven die uitwegen uit zo'n dilemma kunnen bieden. Alleen al het spreken over "dilemma's" maakt het onmogelijk om vervolgens met al te simpele en eenduidige oplossingen, met een "zo moet het en niet anders" aan te komen zetten.

Gerard van Eck en Greetje Witte-Rang signaleren tevens, dat de Open Brief van een bredere definitie van economie uitgaat. Deze definitie brengt ook het onbetaalde werk rond zorg in eigen omgeving en vrijwilligerswerk in beeld. Dat sluit aan bij al eerder ingezette pogingen om aandacht te besteden aan de verschillende posities van vrouwen en mannen. Zo is ook de grotere aandacht voor de samenhang tussen culturele en economische factoren te verklaren. Juist vanuit de emancipatiebewegingen van vrouwen, migranten en homo's is duidelijk geworden, dat veranderingen in economische structuren moeizaam tot stand komen en vaak slecht beklijven als er geen aandacht is voor culturele factoren.

Erkenning van de diversiteit van de groepen, die hun stem verheffen in het werk van arbeidspastoraat DISK en in de discussies waarin we meedoen, zorgt voor een breder perspectief en grondiger analyses. Tegelijk zorgt ze voor een complex van - soms elkaar tegenwerkende - perspectieven. Anders gezegd: het wordt er leuker en eerlijker op, maar niet gemakkelijker. En dan gebiedt de eerlijkheid te zeggen we nog maar mondjesmaat aandacht hebben voor racisme, diversiteit in kleur en etniciteit.

Spiritualiteit als middel

Een derde ontwikkeling die zich aftekent in ons werk: we zijn spiritueler geworden. Niet omdat we ons meer met 'geestelijke' zaken zijn gaan bezighouden of minder met de voeten op de grond staan. Het 'materiële' en 'alledaagse' is altijd belangrijk geweest in het arbeidspastoraat. Pastores die op de werkvloer rondlopen en optrekken met mensen met een uitkering, zien het belang van geld, eten, onderdak, gezondheid. Ze kunnen niet alleen bekommerd zijn om het 'geestelijk' welzijn. Of, beter gezegd, ze kunnen een heilloze splitsing tussen lichaam en geest niet accepteren.

Met "spiritueler" bedoelen we dat we meer aandacht besteden aan inspiratiebronnen, motivatie, "weten waar je het ook alweer voor doet". Pastores en andere werkers hebben een eigen spiritualiteit nodig om hun werk te kunnen ontwikkelen en vol te kunnen houden. Een streven naar een grotere rijkdom in uitingsvormen en aandacht voor symbolen en rituelen hoort daar ook bij. Daarom vierden we het 25-jarig jubileum met een oecumenische viering.

In ons netwerk is een toenemende behoefte merkbaar aan theologische bezinning en studie, voortkomend uit verschillende motieven. We zoeken als kerkelijke werksoort voortdurend naar een theologische en kerkelijke plaatsbepaling. Die behoefte komt uit ons eigen werk voort, waarin we met maatschappelijke veranderingen te maken hebben die ons voor andere vragen en problemen stellen. Ze heeft ook te maken met veranderingen in de rooms-katholieke kerk en protestantse kerken op plaatselijk, regionaal en landelijk niveau. We proberen de ervaringen van werkers in het arbeidspastoraat theologisch te doordenken en te zoeken naar een eigen theologische bijdrage.

Ook stellen we ons systematisch de vraag welke bijdrage theologie en theologen kunnen leveren aan de doordenking van economische vraagstukken. In de uitleiding van de bundel 'De economie als Juggernaut' wordt duidelijk hoe verschillend de antwoorden op die vraag zijn. Kijkend vanuit het arbeidspastoraat kunnen we die theologische bijdrage niet alleen zien als bijdrage aan een moreel debat over 'wat wel en niet mag' of 'wat goed en slecht is'. In ons werk gaat het ook om de vraag naar betekenisgeving en identiteit. Met woorden van onze bestuurder, de theoloog Toine van den Hoogen: "de fundamentele vragen van het waarom en het waartoe: wat beweegt ons ten diepste, waarop stellen wij ons vertrouwen en wat is onze zin-oriëntatie?". Oftewel: in welke god(en) geloven we? Die vraag vormt tegelijkertijd een aanzet tot kritische reflectie op ideologie, economie en religie.

Door wiens ogen kijk je?

Deze ontwikkelingen betekenen niet dat we "terugkruipen in het bescheiden hok van zingevingsvraagstukken". Sommige deelnemers aan de in het najaar in het dagblad 'Trouw' gevoerde discussie over het kerkelijk spreken rond politiek en economie lijken dit te verlangen van kerkelijke organisaties zoals DISK. Ze betekenen eerder dat we zingevingsvragen mee willen nemen de economie en de politiek in.

Een spannende vraag is waar het besef toe leidt dat onze analyses, overtuigingen en daden gebonden zijn aan de posities die we innemen, aan onze belangen en motieven, aan het perspectief dat we kiezen. Leidt het serieus nemen van dilemma's en het niet meer zo gemakkelijk zeggen "zo is het, zo moet het" tot minder strijdbaarheid? Of worden we minder betrouwbaar voor degenen die in DISK een bondgenoot zoeken (en soms vinden)?

Hielke Wolters geeft in 'Trouw' het belang aan van moreel beraad en gesprek in kerken, juist tussen mensen in verschillende posities. Hij benoemt als specifieke inzet van DISK, dat we blijven vragen naar hoe het de mensen vergaat die in de meest afhankelijke posities zijn geraakt, de zijkant en onderkant van het economische succesverhaal.

We vertellen juist met opzet zo dat duidelijk wordt dat het nogal wat uitmaakt door wiens ogen je kijkt en in wier schoenen je staat. Wiens waarheid heeft gezag? Wiens woord telt? Juist het besef dat waarheid een partijdige zaak is, maakt het extra belangrijk elkaar uit te dagen om de eigen positie, de eigen blinde vlekken en de eigen mogelijkheden tot verandering te onderzoeken.

Geen blauwdruk maar kritische grens

In onze verhalen ontwikkelen we niet in de eerste plaats eigen economische alternatieven, technische hervormingen of politieke modellen van interventie. Onze bronnen, de Joodse en christelijke tradities en verhalen bevatten op dit punt geen blauwdruk van een betere maatschappij of van een hogere moraal. Deze tradities denken na over grenservaringen, opgedaan in een geschiedenis van God met mensen. Vanuit een levende herinnering van ervaringen, verhalen en confrontaties brengen zij met nadruk naar voren hoe individuen of groepen mensen reageren, als zij in hun alledaagse (over)leven ernstig bedreigd worden. Telkens weerklinkt de oproep om bepaalde grenzen niet te overschrijden.

Bijvoorbeeld hoe de aantasting van natuur en milieu het leven van de toekomstige generaties bedreigt. Of hoe de tweedeling tussen mensen met een baan en mensen zonder baan grote verschillen oplevert in perspectieven. Of het signaal dat de flexibilisering binnen het arbeidsbestel en de toenemende druk steeds meer de maat van de gewone mens overstijgen.

Noten:

Naar andere signalementen