ONDERSTEBOVEN
Tijdschrift van DISK

DE PRIJS VAN ONBETAALDE ARBEID

OndersteBOVEN, 18(2004)4
door Jet Schouten

Econome Thera van Osch vindt dat onbetaalde zorgarbeid verankerd moet worden in het economisch systeem. Ze pleit ervoor deze vorm van arbeid ook in de statistieken op te nemen. Pas dan wordt de impact van het regeringsbeleid op mensen die onbetaald arbeid verrichten zichtbaar.

Wat is er volgens u aan de hand met de onbetaalde zorgarbeid?

"Onbetaalde zorgarbeid wordt niet meegenomen in het sociaal-economisch beleid. Hierdoor blijft deze arbeid onzichtbaar en telt niet mee in het Bruto Nationaal Product. Toch is de bijdrage van de onbetaalde (zorg)arbeid aan de economische ontwikkeling aanzienlijk!
Sinds economen een marktmodel hebben bedacht (eind 19e eeuw) zien ze slechts de helft van de economische realiteit; alleen datgene waaraan een prijskaartje hangt. Onbetaalde zorgarbeid komt niet voor in de gangbare economische modellen. Daarom geven deze modellen geen evenwichtig beeld van de maatschappij en alles wat zich daarin afspeelt. Solidariteit bestaat niet in het marktmodel. De overheid die met de markteconomische bril naar de samenleving kijkt, ziet mensen vooral als rationele consumenten, die wikkend en wegend bezig zijn met het maken van vrije keuzes. Door aan te sturen op een groeiende markteconomie, holt de overheid tegelijkertijd de zorgreserves uit, die de basis zijn van menselijk samenleven."

Wat bedoelt u met dit laatste?

"Een cultuur of samenleving kan zich alleen handhaven als mensen voor zichzelf, voor elkaar en voor hun omgeving zorgen. Dat kan op verschillende manieren georganiseerd worden, maar vereist steeds een levenshouding van zorgzaamheid, verantwoordelijkheid, betrokkenheid en aandachtigheid: de caring human being. Zorgarbeid verwijst naar de zingeving van het bestaan en heeft een intrinsieke waarde die meer is dan de in geld uitgedrukte marktwaarde.
Ik zie dat dertigers en veertigers naast hun baan vrijwilligerswerk gaan doen om meer zin te geven aan hun leven. Hoop en liefde zijn met het leven verweven. Je kan als mens niet zonder. In ieder van ons zit een caring human being. Als die niet tot ontwikkeling kan komen, kom je uiteindelijk jezelf tegen."

Welke rol speelt de secularisatie in dit verband?

Kerken en instituties sluiten niet meer aan bij de wensen en behoeften van de meeste mensen. Mensen zijn niet op zoek naar de kerk, maar blijven wel zoeken naar andere soorten van spiritualiteit. Ook al lopen de kerken leeg, de behoefte aan spiritualiteit blijft. Het probleem is echter dat de markteconomie de spiritualiteit overspoelt en probeert te vercommercialiseren. De caring human being raakt in de verdrukking in een markteconomie die groeit ten koste van milieu en zorg.

Hoe kan de maatschappij die zingeving dan nog opbrengen?

"Er zijn kiemen van hoop. Ik ben optimistisch. Bedrijven bijvoorbeeld die ethisch produceren, banken die groen beleggen zoals de Triodos bank, of Mama Cash die wereldwijd met kleine projecten de positie van vrouwen verbetert. Ook zie je op het platteland veel leuke initiatieven. Bijvoorbeeld daar waar boerderijen omgevormd worden tot zorgboerderijen. Al deze nieuwe impulsen dragen bij aan de kwaliteit van de samenleving. Ik geloof in de caring human being. Zorgzame mensen zitten gelukkig overal, anders was de maatschappij allang te gronde gegaan.
Helaas wordt er nogal eens misbruik van caring human beings gemaakt of worden ze uitgebuit. De onbetaalde zorgarbeiders bijvoorbeeld die steeds zwaarder belast worden door het huidige beleid van de overheid. Mantelzorgers - voor het merendeel vrouwen die zorgen voor zieken, ouderen en mensen met een handicap - nemen 84% van de totale zorgvraag op zich. Slechts 16% van de zorgvraag wordt verstrekt door professionals. En dan hebben we het nog niet eens over de inkomensderving en de eigen financiële bijdragen van die mantelzorgers: wasmiddelen, schoonmaakmiddelen, een wasje draaien, telefoonkosten, reiskosten enzovoorts. De mantelzorgers dragen omgerekend zo'n 1 tot 1,8 miljard bij; kosten die de overheid uitspaart. Met de Wet Maatschappelijke Ondersteuning wil de overheid nog meer zorgarbeid en zorgkosten gaan afschuiven op de onbetaalde economie. Er is geen respect voor deze groep. De werkdruk wordt steeds groter en er staan nu al minstens 200.000 mantelzorgers op instorten wegens jarenlange overbelasting. De overheid kijkt nauwelijks naar ze om. Sterker nog: de overheid heeft een blinde vlek voor de onbetaalde arbeid en vindt dat we in Nederland te lui zijn. Het kabinet wil de 40-urige werkweek weer gaan invoeren en mensen tot hun 65ste laten doorwerken. Hieruit blijkt hoe onvolledig het beeld is dat het kabinet heeft van de economie."

Waar moet de verandering beginnen?

"Je moet mensen die onbetaalde zorgarbeid verrichten ten minste 'zorgcredits' geven, waarmee ze pensioenrechten kunnen opbouwen. Door het belangeloos zorgen voor anderen, bouwen ze zelf namelijk geen pensioen op. Dat moeten ze minimaal krijgen, daar hebben ze recht op. Via het partnerpensioen zijn er nog wel mogelijkheden maar als alleenstaande wordt het je heel erg moeilijk gemaakt. Zo word je als het ware gestraft voor de zorg die je verricht. Op deze manier wordt de maatschappij uitgehold."

Onbetaalde (zorg)arbeid is moeilijk meetbaar: hoe baken je het af? Wanneer is iets arbeid en wanneer niet? Waar ligt de grens? En hoe controleer je het?

"Het is nodig om een standaard te ontwikkelen om de onbetaalde zorgarbeid in kaart te brengen. Wie heeft er een baan en wie niet? Hoeveel kinderen heb je, heb je wel of geen handicap, heb je ouders om voor te zorgen? Je zou zo kunnen komen tot een betaalde/onbetaalde arbeidsquote, die de verhouding aangeeft tussen het aantal uren dat je betaald werkt en het aantal uren dat je onbetaald werkt. Gegevens hierover kunnen worden verzameld door CPB en SCP. In Nederland is 43% van het totale arbeidsvolume betaalde arbeid; 57% is onbetaalde arbeid. Dat is een gemiddelde, waarmee je individuele situaties kunt vergelijken. Zit je in een situatie waarbij je bijvoorbeeld tijdelijk gedwongen bent minder betaald te gaan werken vanwege zorg voor een zieke partner, dan zou je hiervoor een fiscale tegemoetkoming of zorgcredits voor je pensioen moeten krijgen. Zo kun je voorkomen dat mensen die onbetaalde zorgarbeid verrichten hiervoor later worden afgestraft met een armoedige oudedagsvoorziening.

Hiervoor moet er anders tegen onbetaalde arbeid aangekeken worden?

"Ja, de onbetaalde arbeid moet erkend, gewaardeerd en beter herverdeeld worden. De gegevens over onbetaalde arbeid zijn beschikbaar maar worden niet meegenomen in de nationale rekeningen; het is niet geïntegreerd. Veel economen zien onbetaalde arbeid nog steeds als een soort van vrijetijdsbesteding.
De onbetaalde sector functioneert volgens de logica van de caring human being, terwijl de markteconomie de 'rationele economische mens' veronderstelt.
Onbetaalde arbeid heeft geen prijs op de markt en is daarom volgens economen niet schaars. Zo gaat het met alle producten die zogenaamd 'overvloedig' zijn. Lucht bijvoorbeeld heeft geen prijs op de markt omdat het overvloedig aanwezig is. Zodra schone lucht echter schaars wordt, en je moet het gaan kopen in zuurstofflessen, krijgt lucht een prijs op de markt en draagt de handel in lucht bij aan de economische groei.
De economische modellen gaan ervan uit dat we in overvloed gebruik kunnen maken van alles dat geen prijs heeft op de markt. Totdat het schaars wordt. Dan blijkt dat we er zuinig op moeten zijn. Zo is het ook met de onbetaalde zorgarbeid. De overheid kan de bezuinigingen in de kinderopvang, de zorg en het onderwijs niet blijven afwentelen op de onbetaalde economie. Vroeg of laat wordt de tijd voor onbetaalde arbeid schaars en de werkdruk in de onbetaalde economie te groot. Dan loopt het spaak, met hoge sociale kosten als gevolg."

Klik hier voor het artikel 'vrouwen gaan door'.

Naar andere artikelen OndersteBOVEN