PROJECTEN

HANDBOEK ARBEID, ZIN EN GELOOF

HEBBEN KERK EN ARBEID IETS MET ELKAAR?

OndersteBOVEN,
20(2006)3
door Hub Crijns en Jet Schouten

Inleiding
Werk, werk, werk
Wat is arbeid eigenlijk?
Relatie tussen kerk, geloof en arbeid
Leer- en opbouwprocessen
Handboek én werkboek
Presentatie
Inhoud Handboek Arbeid en Kerk

Inleiding

Arbeid is een wezenlijk deel in het leven van mensen. Omdat de kerk zich richt op mensen, is het eigenlijk wel logisch dat de kerk zich ook bezighoudt met arbeid. De vraag is alleen: hoe moet dat dan precies? Het boek Arbeid, zin en geloof, dat in september verschijnt bij Uitgeverij Kok in samenwerking met landelijk bureau DISK, helpt hierbij, getuige ook de ondertitel Handboek Arbeid en Kerk.

Werk, werk, werk

In de politiek wordt werk in betaalde vorm vaak gezien als de oplossing van tal van problemen. Door werk zijn er minder uitkeringen nodig, dalen de sociale lasten, gaan meer mensen aan de slag en stijgt de welvaart. Veel mensen zijn op zoek naar zinvol werk. Werk geeft richting aan het bestaan. Mensen beleven meer plezier aan hun werk als ze vinden dat het zinvol werk is. Het lijkt wel alsof arbeid de lege ruimte van religie heeft opgevuld. Het is dan ook een ramp als mensen vastlopen in hun werk. De godsdienstsocioloog Meerten ter Borg zegt hierover: "(…) daardoor is het mogelijk vast te lopen in je werk. Je loopt niet vast in iets wat je mechanisch doet, omdat je het niet interesseert. Geen mens loopt vast in het doen van de afwas" (Ter Borg 2003:157). Het verlies van arbeid wordt door veel mensen dan ook als een rouwproces ervaren. Het is niet alleen een verlies aan inkomen en sociale zekerheid, maar ook een verlies aan zin.

Wat is arbeid eigenlijk?

Wie arbeid of werk wil omschrijven, merkt dat deze veel gebruikte woorden eigenlijk erg vaag zijn. Er gaan vele betekenissen in schuil. Vaak blijkt dat de betekenis gegeven wordt door de context van woorden om de begrippen heen. Het Handboek Arbeid en Kerk besteedt er verschillende artikelen aan om die vele betekenissen in beeld te krijgen. Werk blijkt breder te zijn dan alleen betaalde arbeid. Alle inspanningen die verricht moeten worden om de boel draaiende te houden vallen eigenlijk onder werk: schoonmaken, kinderen halen en brengen, zorgen voor je ouders….Denk maar zo: je kan deze zorg ook uitbesteden aan een ander (een schoonmaker, een oppas), en die vraagt er wél geld voor. Immers, het is toch werk?!
We werken dus eigenlijk veel en vaak. Hierdoor maakt arbeid ook deel uit van de privé sfeer van mensen. Arbeid neemt in betaalde en onbetaalde vorm een belangrijke plaats in onze samenleving in. Veel waarden en zingeving zijn aan arbeid ontleend. Dit zien we al in de bijbel. Denk bijvoorbeeld aan het verhaal van de rechtvaardige rentmeester (Lucas 16) of de gelijkenis van de talenten (Mattheüs 25:14-30). Ook kent iedereen de gevleugelde woorden uit Genesis: 'In het zweet uws aanschijns zult gij brood eten' (Genesis 3:19).
Na de arbeid moet er ook gerust worden. Arbeid en rust houden elkaar in balans. Na inspanning moet altijd een periode komen van ontspanning. Soms raakt deze balans verstoord. Mensen werken te hard, te veel. De rust is weg. Men wordt ziek en kan niet meer werken. Wat deze balans betreft kan een kerk een grote rol spelen. De kerk kan inspelen op de (onbedoelde) gevolgen van arbeid: ziekte, (sociale) uitsluiting, armoede, enzovoort.

Relatie tussen kerk, geloof en arbeid

De relatie kerk, geloof en arbeid laat zich echter lastig benoemen en verklaren. Om die relatie tussen geloof en arbeid helder te krijgen is het Handboek Arbeid en Kerk opgezet. Het doel is om (1) een zo gevarieerd mogelijk beeld te schetsen van de problematiek rond geloof en arbeid en (2) een praktische invulling hieraan te geven door deze problematiek te verbinden met de kerkelijke werkvelden liturgie, catechese, diaconie en pastoraat. Achter dit eerste doel ligt nog een dieper doel, een theologisch doel. De kerk staat voor een bepaalde geloofsleer en leeft vanuit een eigen visie op mens en samenleving, vanuit een eigen levenbeschouwing. Onderdeel van deze levensbeschouwing is dat ieder mens moet kunnen leven in vrede en recht. Dit streven noemen sommigen het Rijk van God. Deze beschouwing brengt een diepere visie op arbeid met zich mee. Arbeid is, zo bezien, werken in de richting van het Rijk van God. In het werk maken mensen namelijk (onbewust) een keus. Dienen ze God of dienen ze mammon (de god van het geld)? Zijn ze een rechtvaardige rentmeester of niet? Vanuit dit geloofsideaal kan de kerk soms ook kritiek leveren op de inrichting van ons arbeidsbestel. Daarom is het zo belangrijk dat arbeid een plaats krijgt in de kerk. Aandacht voor mensen hebben is automatisch ook aandacht voor de arbeid van die mensen.

Leer- en opbouwprocessen

Om de relaties tussen kerk, geloof, arbeid en mensen zichtbaar en levendig te maken zijn leer- en opbouwprocessen nodig, die deze relaties tot onderwerp nemen. In vroeger tijden beleefden mensen een eenheid tussen zichzelf, medemensen, wereld, schepping en God. Tegenwoordig leven we in tijden, waarin mensen die eenheid niet als vanzelfsprekend ervaren. Er is verschil tussen hemel en aarde. Er is ook veel verschil tussen de mensen onderling. De wereld wordt niet meer als schepping ervaren. Eén mens is ook niet meer overal hetzelfde, maar merkt dat het leven zich afspeelt in meerdere werelden: bijvoorbeeld die van werk, gezin, vrije tijd, verenigingsleven, geloofsgemeenschap. Leer- en opbouwprocessen die fragmentering en specialisering tot onderwerp nemen zijn nodig om gaandeweg relaties aan te brengen. Catechese bijvoorbeeld is zodoende een veld met vier actoren: mens en medemens, kerk, wereld en God. In dit proces leert de gelovige al doende kennen. Ieder leert als mens, als individu, als parochiaan of gemeentelid vanuit de eigen levensgeschiedenis en eigen vragen. De kerk leert de gelovige met én van tradities (de schatten die we willen doorgeven maar die ons ook uitdagen). En de gelovige leert van wat anderen te zeggen hebben, van hun verhalen en belevenissen, van wat de wereld brengt. Het Woord wordt zo steeds weer verder verteld.
Deze catechese is niet alleen te zien als een leerproces voor het jonge of nieuwe gemeentelid, maar als een permanent leerproces dat een leven lang doorgaat. Een gelovige is een leerling en het leven in de diverse werelden een leerweg. Steeds staat een mens voor nieuwe levensfasen, nieuwe uitdagingen, nieuwe ervaringen, nieuwe situaties. Geloven is niet het onderschrijven van geloofswaarheden, geldig voor elk uur en elke plaats, maar geloven is het voortdurend zoeken naar bruikbare geloofsantwoorden daar waar dat nodig is, ook in de arbeid. Het belangrijkste hulpmiddel daarbij is de geloofsgemeenschap, de ontmoeting met andere gelovigen, die voor gelijke vragen staan en naar dezelfde antwoorden zoeken. Dat betekent dat niet alleen de opgeleide theoloog, de priester of predikant, catecheet is, maar dat alle gelovigen in voortdurende rolwisseling voor elkaar catecheet en catechisant zijn.

Handboek én werkboek

Het Handboek Arbeid en Kerk is een handboek en een werkboek. Het wil een handboek zijn door vele aspecten van werk en tal van vragen en uitdagingen die daarmee samenhangen, op te pakken en te behandelen. Het geeft een globale oriëntatie op het gebied van arbeid. Het eerste hoofdstuk richt zich daarom uitsluitend op de vraag: wat is arbeid? Er wordt vanuit een sociologische, filosofische en taalkundige invalshoek gekeken naar arbeid. Daarnaast wordt arbeid in de bijbel verkend. Ook worden een overzicht geboden van het arbeidsethos en de functies van arbeid in onze tijd. Ten slotte volgen er twee artikelen over het rooms-katholieke en protestantse spreken over arbeid.
Het boek wil naast een handboek ook een werkboek zijn voor parochies en gemeenten, kerkelijk beroepskader en vrijwilligers, religieuze instituten en maatschappelijke ledenorganisaties. Om hiertoe uit dagen, hebben we tal van werkvormen opgenomen op het gebied van liturgie, catechese, diaconie en pastoraat. Deze werkvormen - minimaal tien per werkveld - zijn bedoeld als suggesties voor een vormingsactiviteit voor één of meer dagdelen. Ze kunnen met een beetje creativiteit ook ingepast worden in bestaande groepsactiviteiten of gecombineerd worden met langer lopende cursussen. De werkvormen kunnen onderling gecombineerd worden. Elke indeling is relatief en er zijn overlappingen tussen de werkvormen. In het zesde hoofdstuk - het praktisch ABC - kunnen begrippen opgezocht worden die hier uitvoeriger worden behandeld dan in de rest van het boek. Hier komen termen aan de orde die van betekenis zijn in allerlei vormen van (kerkelijk) groepswerk alsmede algemene adviezen die gelden voor alle werkvormen in het boek. Zo wordt er aandacht besteed aan de verschillen tussen de kerkelijke tradities en de kerkelijke structuren. Ook wordt een aantal zaken naar voren gebracht op het terrein van kerk- of gemeenteopbouw en vrijwilligerswerk. Dit laatste hoofdstuk is vooral gericht op de praktische bruikbaarheid van het boek als werkboek.

Presentatie

De presentatie van het boek Arbeid, zin en geloof vindt plaats op vrijdag 29 september aanstaande in de Bergkerk in Amersfoort (dat is dichtbij het NS station van Amersfoort). Zaal open vanaf 10.00 uur tot 16.00 uur. U bent welkom en heeft dan alle gelegenheid om het boek aan te schaffen.
Klik hier voor meer informatie over de bijeenkomst.
Intekenprijs tot verschijnen € 35 (bij bestelling vooraf krijgt u € 10 korting). Na de presentatie zal het boek € 45 kosten.
Klik hier voor voorintekenen.

Terug naar openingspagina handboek arbeid, zin en geloof