PROJECTEN
ECONOMISCHE CRISIS EN DE KERKEN
KHV Conferentie over de crisis als keerpunt
Door Hub Crijns
Inleiding
Er is een duurzame ziel nodig
Indrukwekkende cijfers
Werkgroep Arbeid
Sinds 1981 houden bestuurlijke delegaties van de Raad van Kerken in Nederland en zijn lidkerken, het Humanistisch Verbond en Humanitas en de vakcentrales FNV en CNV een topconferentie: de zogenoemde KHV Conferentie (Kerken, Humanisten en Vakcentrales). De conferentie van 15 december 2009 ging over Crisis als keerpunt?!
De financiële crisis van 2008 en de economische crisis van daarna kunnen kansen voor een verandering ten goede bieden. Maar: hoe definiëren we “het goede”? In de termen van DISK, zoals verwoord in de Handreiking Kerken en de (krediet)crisis, richting een duurzaam sociale, ecologische en economische economie, of gewoon maar weer in de richting van “als we het systeem maar weer aan het draaien krijgen”.
Voorzitter CNV Bert van Boggelen sloot bij zijn opening aan bij het honderdjarig bestaan van het CNV en legde de inspiratie vooral bij de geschiedenis van de solidariteit. “Als je ergens van overtuigd bent, kun je dat doel ook bereiken.”
Herman Wijffels, voormalig bewindvoeder van de Wereldbank, liet er in zijn scherpe inleiding geen twijfel over bestaan: we moeten de crisis gebruiken om de economie om te buigen richting duurzame doelstellingen. Volgens Wijffels is een groeiend aantal bedrijven de ziel kwijtgeraakt. Het wordt tijd dat ondernemingen zich weer dienstbaar maken voor de samenleving. Als ondernemingen hun zielsniveau laten zien richting mensen, kan er bij die mensen ook weer ziel ontstaan.
Wijffels toont geloof in verandering: de crisis is hét moment om het roer om te gooien. Het oude kapitalistische systeem loopt blijkens de resultaten hopeloos vast. De homo economicus die uit is op efficiëncy en eigenbelang op de korte termijn blijkt ontoereikend te zijn om de grote vragen van de wereld op langere termijn op te lossen. Dat kapitalisme is de oorzaak van vervreemding onder mensen, het verlies aan solidariteit, de uitbuiting en ziekten onder het vee en de vele problemen in het milieu. De eenzijdig geforceerde dwang naar groeicijfers, die aangewend worden ter zelfverrijking van de elite, verdraagt zich niet met de eindigheid van de hulpbronnen van de aarde. Het huidige systeem is gebaseerd op concurrentie. Dat leidt onvermijdelijk tot allerlei dilemma’s en paradoxen. Er is sprake van een soort dwangdenken of tunneldenken. Een bedrijf zal bijvoorbeeld geen milieubeschermende maatregelen nemen, omdat het daarmee minder goed kan concurreren. Wijffels pleit voor een nieuw systeem, meer gebaseerd op relationele waarden. Die inzet vraagt om een multi-dimensionale benadering met duurzaamheid als kernbegrip. Wijffels daagde de aanwezige bestuurlijke elite uit om hardop mee te denken naar deze nieuwe duurzame economie.
In het gesprek na het betoog van Wijffels ging het onder meer over de vraag wie leiding aan dergelijke transitieprocessen kan geven. Wijffels pleit voor minder management en meer leiderschap. Dat leiderschap moet volgens hem verbindend van aard zijn, empathisch, dienend, authentiek, creatief en het vermogen bezitten tot samenwerking. Hij roept de aanwezige voorzitters op zo te werk te gaan.
Rein Zunderdorp, voorzitter van het Humanistisch Verbond ging door op de rol van de elites. Volgens hem hebben we minstens met vier vormen van crisis te maken: een economische, een ecologische, een leiderschapscrisis en een identiteits- en globaliseringscrisis. Naast (of achter) economische problemen schuilen morele en culturele problemen. Zunderdorp roept op om ons gezamenlijk in het publieke debat te mengen. De situatie is ernstig genoeg. Er is moreel leiderschap nodig. En alleen door onze gezamenlijke waarden te expliciteren, kunnen we populisme, decadentie en fatalisme tegengaan.
Lodewijk de Waal, directeur van Humanitas, vroeg zich op basis van zijn langjarige ervaring hardop af of de huidige elites een dergelijk zelfreinigend vermogen hebben.
Wiemer Salverda, managing director van het Amsterdams Instituut voor ArbeidsStudies, toonde met veel cijferwerk twee ontwikkelingen sinds 1980 aan. Ten eerste is er een steeds sterker uiteenlopen van de welvaart tussen Cao-lonen en uitkeringen. Naarmate het loon lager is of een uitkering is, is de loonmatiging sterker en naarmate het loon of inkomen hoger is, is de loonstijging groter. De tweede ontwikkeling is dat het conflict tussen groeicijfers van de economie en arbeidsmarkt verzoend is doordat Nederland wereldkampioen deeltijdarbeid is geworden. Vooral vrouwen en jongeren doen dat. Het effect is een daling van de beloning en een stijging van het laagbetaalde werk. Opvallend vindt Salverda dat thans de jeugdwerkloosheid, vooral van etnische groepen, bijna gelijk is aan die van de crisisjaren ’80, namelijk 27%. Hij waarschuwt ook: als we niets leren van het verleden en de rekening van de crisis blijven neerleggen bij werklozen en uitkeringsgerechtigden, creëren we een nieuw sociaal kruitvat. Volgens hem is de urgentie om de jeugdwerkloosheid aan te pakken onmiskenbaar.
Aan het einde van deze inspannende KHV-conferentie was iedereen er van overtuigd dat we tot een gezamenlijke analyse moeten komen en rond het gevraagde leiderschap actiepunten moeten opstellen. Daarom werd besloten tot het instellen van een werkgroep Arbeid, waarin de voorzitters de kar gaan trekken. Een kwartaal later is het nog steeds verdacht stil rond die werkgroep.
Hub Crijns is directeur van Landelijk bureau DISK.
Terug naar openingspagina economische crisis en de kerken
