PROJECTEN

BEROEP EN BEZIELING

"De kracht van beeld. Daar ligt een enorme bezieling van mij"

Interview: Daan Vogelpoel
Redactie: Esther van der Panne

Jacqueline Hoogeveen werd al vroeg in haar werkzame leven gegrepen door de mogelijkheden van video. Ze experimenteerde daarmee in het onderwijs, in de lokale omroep, in de strijd van buurtbewoners voor een leefbare buurt en in de kunst.
Een gesprek met een keiharde werker die, nu haar werkzame leven ten einde is, geniet van de stilte.

In wat voor gezin ben je opgegroeid?

"Ik ben de oudste van vijf kinderen en de oudste van een tweeling. Twee jaar later kwam een broer, twee jaar daarna een zus en tien jaar later nog een broertje, een nakomertje.
Het was een getekend gezin, laat ik het zo zeggen. En een gezin waar hard gewerkt werd.
Wij waren vijf jaar toen mijn moeder ernstig ziek werd en invalide. Ze had een zwakte in de hersenvaten, waardoor ze alsmaar hersenbloedingen kreeg. Daardoor kon zij vanaf haar 45e tot haar dood, 25 jaar later, niet meer praten. Dat bepaalde ontzettend veel.
Mijn vader werkte enorm hard en probeerde vader en moeder tegelijk te zijn, maar dat lukte natuurlijk toch niet. Hij had hulp van een huishoudster, er was altijd wel iemand in huis. Mijn vader had een eigen zaak, waar hij toch ook het voortouw moest nemen.
Praktische dingen kwamen bij ieder van de kinderen terecht, maar ik voelde de verantwoordelijkheid heel sterk. Vanaf mijn tiende voelde ik me al moeder. Ik was ook de praatpaal van mijn vader; ik ging met hem op jacht en luisterde veel naar hem."

Wat voor bedrijf had je vader?

"Een tricotagefabriek, met een weverij, snijderij en naaierij. Dat ging dus van garen tot aan kledingstukken: ondergoed, maar ook bovengoed. De pyjama's en de T-shirts heeft hij eigenlijk mee uitgevonden."

In hoeverre heeft het werk van je vader invloed gehad op jou?

"Dat gedrevene en dat harde werken van hem zit ook in mijn karakter. En hij had oog voor de mensen in het bedrijf en voor teamwork. Dat heb ik ook wel. Hij stond altijd klaar, midden in de nacht als het moest; als er wat met de machines was, gingen ze er met zijn allen aan werken.
Hij had vrienden en kennissen bij de eenvoudigste boeren tot aan multimiljonairs. Hij bewoog zich door alle lagen van het maatschappelijke palet. Dat heb ik ook en dat doe ik heel graag. Hij was toch een beetje een einzelgänger; hij vond het mooi om overal heen te gaan en op zíjn tijd te komen en te gaan. Dat vind ik ook mooi."
Mijn vader vond het voor vrouwen heel belangrijk dat ze zelfstandig konden zijn: een beroep uitoefenen, maar ook financieel onafhankelijk zijn. Dat heeft hij ons duidelijk mee willen geven en dat is bij mij in goede aarde gevallen.

Je ging naar het gymnasium en daarna naar de universiteit. Was het gewoon bij jullie thuis dat jullie gingen studeren?

"Nee. Mijn vader had zelf graag gestudeerd, maar dat was niet mogelijk in zijn gezinsverband.
Ik zat op een eenvoudige lagere school. Op mijn elfde verhuisden we naar een chique buurt met een school waar alle kinderen naar het lyceum gingen. Mijn vader had daar op aangestuurd. En toen ging ik ook gelijk naar het gymnasium. Ik kon heel goed leren en dat vond ik ook leuk, dus ik wilde studeren.
Ik wilde psychologie, maar dat vond mijn vader maar niks. Hij dacht: dan wordt ze ook gek. Dat was nog de opvatting over de menswetenschappen in die jaren. Maar pedagogiek mocht wel en daar ben ik mee begonnen. Later heb ik me gespecialiseerd in de andragogiek [vorming van volwassenen, red.]."

Hoe beviel dat?

"Buitengewoon. Ik kreeg daar goede dingen mee, waar ik later veel aan gehad heb. Zoals: Kijk uit aan wie je je hoofd, hart en handen uitbesteedt en wat je doet met je kennis en kunde, wat voor effect het heeft in de maatschappij. De waardevrije wetenschap bestaat niet.
Daar ben ik echt door gevormd. Overal waar ik ging werken vroeg ik naar de doelstellingen. Ik heb eigenlijk altijd gewerkt bij stichtingen met een ideële doelstelling. Eén keer heb ik in het bedrijfsleven gewerkt, maar daar was ik binnen een half jaar weg. Het was net alsof daar een gat in de grond zat: elke week kwam er een nieuwe directeur of bedrijfsleider.
Toen ik 25 jaar docent aan de kunstacademie was, kreeg ik een half maandsalaris. De man die het me gaf, zei: "Het is eigenlijk een blamage: een teken van te veel zitvlees." Trouw aan je roeping, de rijkdom van jarenlange concentratie heeft geen waarde meer. Je kunt toch niet zomaar het ene werk voor het ander inruilen, zoals die managers doen. Moet je zien wat voor ravage dat oplevert."

Na je studie heb je meteen verschillende werkzaamheden gecombineerd?

"Ja, vanaf het allereerste moment dat ik betaald ging werken, heb ik daarnaast als vrijwilliger gewerkt. Ik had ook altijd parttime jobs.
Ik begon op de Academie voor fysiotherapie als docent psychologie. Daar heb ik ook de video geïntroduceerd als leer- en instructiemiddel. Via de Stichting Jonge Onderzoekers kwam ik met video in aanraking. Zij vroegen me: ga onderzoeken wat daarmee kan als leer-, instructie- en communicatiemiddel.
In diezelfde tijd leerde ik een kunstenaarsinitiatief kennen. Op Pim, de coördinator daarvan, werd ik verliefd. Met die werkgroep deden we projecten op het gebied van democratisering van de media. We leerden mensen hun eigen videoprogramma's maken, die werden uitgezonden in de wijken en de buurten. Wat dat losmaakte, daar krijg ik het nog koud van. Na zes weken waren ze zo met elkaar verweven. 'Verdorie, lekt jouw huis ook?' 'Ja, het mijne lekt ook.' 'Heb je gehoord dat ze ze tegen de grond willen gooien?' Dat emotioneert me nog, omdat het zo'n diepe indruk op me heeft gemaakt. Hoe beleid en politiek over mensen heenwalsten met een beleid van jaren om een wijk schoon te vegen en klaar te maken voor dure flats en parkeergarages.
De kracht van beeld, de mogelijkheid die dat geeft om jezelf kenbaar te maken: daar ligt een enorme bezieling van mij. Men hoeft geen enorme woorden te spreken en geweldig brieven te schrijven. Onze beste videoband bestond uit camerabewegingen door het Noorderbergkwartier, van boven naar beneden, elk huis uit de straat. Dat werd gedraaid op een inspraakavond en dat sloeg in als een bom. Mensen werden actief. Er kwam een buurtcommissie.
In allerlei steden hebben we met dat videoapparaat gewerkt. Beeld was nog niet zo gewoon als nu, televisie was iets uit Hilversum. Allerlei nieuwe dingen hebben we ontwikkeld: stadsjournaals, themaochtenden, video-uitzendingen, een stadskrant. Dat heeft enorm veel teweeggebracht."

Hoe ben je op de kunstacademie terechtgekomen?

"Begin 1975 waren we bezig met het experiment kabelomroep Deventer en met de kracht van de video als beeldend middel. Pim was kunstenaar en was bij de AKI bekend. We werden toen beiden gevraagd om daar te komen werken, vanuit de ervaring die we in onze projecten hadden opgedaan. Ik was een wetenschapper en men vond dat interessant. Maar daardoor was ik ook behoorlijk getekend: ze vonden me lastig. Dat had te maken met de combinatie wetenschapper (die toen helemaal niet op een kunstacademie thuishoorde), vrouw (het was een behoorlijke mannenwereld) en ik bracht een medium wat niet gewenst was - 'een apparaat, dat is makkelijk zat, dat kan ik ook'.
Voor mij was duidelijk: je moet het in het werk laten zien. Dus ik ging niet eindeloos in discussies. Ik begon met mijn cameraatjes mee te nemen om daar studenten met video te leren werken. Die mediakunst ontwikkelde zich, als afdeling apart, langzaam maar zeker. En ik werd gevraagd een vakgroep onderzoek beroepspraktijk te ontwikkelen.
In de kunsten heb ik gepleit voor de bewuste keuze van een medium. Of dat nou verf, kwast, camera is - je gaat aan het werk en je gaat ontdekken. Al werkend ontstaan er dingen en kom je ook op dingen die je nooit had kunnen bedenken.
Er zijn verschillende media, maar ook verschillende manieren van werken en modellen van denken. Door daarnaar te kijken, werd beter bespreekbaar wat studenten deden. Of iets mooi is of niet, daar heeft een student verdomde weinig aan. Beeldanalyse, analyse van je werkwijze, van je uitgangspositie, daar gaat het om."

Je bent zelf ook kunstenaar.

"Toen ik op de academie kwam, was ik nog geen kunstenaar. Later, in de jaren tachtig, heeft mijn eigen kunstenaarschap zich ontwikkeld. Na tien jaar in al die projecten komt er een moment dat je de doelen hebt gehaald en dat je zegt: 'Okay, een aantal dingen is voorbij.' Je maakt natuurlijk alles wat mooi en lelijk is van mensen mee. We waren soms behoorlijk gevreesde mensen in de stad. Onze relatie liep ook op een eind. We hadden ons helemaal kapot gewerkt en eigenlijk niet voldoende tijd besteed aan ons samen, zoals ik dat nu zie. Ik wilde de rust in en terugtreden. Toen heb ik een ateliertje gevonden.
Ik was de hele tijd bezig geweest met de kracht van het beeld en wat je daar maatschappelijk mee kon doen en ik dacht nu: 'Wat kan ik er zelf mee?' Ik wilde onderzoeken: Wat is verf? Wat is beweging? Wat is tijd? Wat is licht? En dan zie je wat er met jezelf gebeurt, ontdek je wat in je innerlijk zit. Men heeft het altijd over fysieke genen maar je hebt ook geestelijke genen. Je draagt heel veel kennis en ervaring en wetenschap met je mee. Al werkend kwam ik op drie culturen uit die voor mij in de ziel van belang zijn en waar ik me thuis voel. Daar behoor ik ook en heb ik ooit gehoord. Dat zijn de Maya's in Midden-Amerika, dat is Egypte en dat is Tibet. Er bestaan vele dingen onder de zon, dat is mij wel duidelijk geworden.
Het sjamanisme zegt me heel veel. In de sjamanistische zienswijze ga je uit van een bezield universum. Daarnaast heb je de alchemistische werkwijze, die voor mij voor de procesmatige werkwijze staat: je hebt allerlei fases die je doormaakt - begin, een aantal tussenstappen, middenstappen en dan een einde - eigenlijk altijd in een bepaalde volgorde, wil het tot iets leiden."

Wat zijn de meest kenmerkende gebeurtenissen in je leven?

"Mijn vader kwam door een jachtongeval om het leven. Hij was toen 52, ik was 22. Dat was een mega klap voor het hele gezin, want hij was de spil. Toen ben ik teruggegaan naar huis, heb een aantal jaren daar de boel opgepakt. Ik werd curator voor mijn moeder en voogd voor mijn broers en zusters. Toen mijn moeder stierf, was ik 40; toen viel die verantwoordelijkheid een beetje van me af. Formeel dan, het is nooit helemaal van me af gekomen.
Door de ziekte van mijn moeder én door de plotselinge dood van mijn vader werd ik al heel jong een soort stand-in vader en moeder. Dat heeft mijn leven, ook mijn werkzame leven getekend. Ik nam verantwoordelijkheden die misschien niet eens nodig waren. Ze noemden me wel de moeder van de afdeling. Ik heb dat zorgzame, van kijken hoe het loopt en komt iedereen tot zijn recht?
Ik heb daardoor ook dingen volgehouden die bijna onmenselijk waren. Grenzen stellen heb ik nooit goed geleerd. Ik was gewend om gewoon door te gaan, hoe moeilijk het ook was. Jarenlang heb ik me van de ene naar de andere uitputting gewerkt.
Andere belangrijke momenten waren toen ik met videoprojecten begon bij de Stichting Jonge Onderzoekers en toen me gevraagd werd om op de kunstacademie te komen werken.
Ik vond het fantastisch om al die ervaringen om te zetten in kaders: in een vakgroep, in afdelingen waar die ervaringen doorgegeven konden worden.
Ik heb het niet eenvoudig gevonden toen we op de academie met fusies en reorganisaties te maken kregen. Er had inhoudelijk gepraat moeten worden en het werden machtsstrijdjes. Toen heb ik drie keer een enorme confrontatie meegemaakt. Dat betekenden persoonlijke crisissen voor mij, want mijn hart en ziel lag bij de academie en de studenten. Ik had alles geïnvesteerd daar en voelde het een beetje als familie. Dat was een stap te ver natuurlijk en uiteindelijk heb ik geleerd dat ik me wat meer moest distantiëren. Ik kreeg ook fysieke klachten. Toen ben ik op de academie meer in de luwte terechtgekomen. Vanaf 1996 was ik geen coördinator meer en had ik niet meer met het beleid te maken. Ik concentreerde me vooral op mijn studenten.
Eind 2000 heb ik mijn beeldend werk afgerond. Ik merkte dat ik moest uitrusten. Ik ging eigenlijk terug naar vrijwilligerswerk met mensen in kleine gemeenschappen. En toen vond ik de kapel aan het Wezenveld. In het begin dacht ik: Wat moet ik hier? Langzaam begon ik me er thuis te voelen. Het samen iets vieren, het samen zingen, dat vond ik heel mooi. Er kwam een vraag: 'Wil je lector worden?' En toen ben ik, achteraf gezien veel te snel, weer van alles gaan doen.
In 2006 hield ik op met mijn academie. Hartritmestoornissen gingen toen al behoorlijk mijn dag bepalen. Dat is nu een heel stuk beter met medicijnen, maar het betekent wel dat ik uit het atelier verhuisde en hier in een seniorenwoning woon."

Hier is het stiller?

"Ja, op een hele mooie manier. Ik noem het bijna kloosterlijk. De stilte, de bewegingen van wat er in de lucht omgaat, het licht en de bomen, dat raakt me. Het werkzame leven is hierbij ten einde, maar het leven en de bezieling gaan op een heel andere toon voort. Veel verfijnder. Ik heb altijd zo gerend en gedraafd. Langzaam maar zeker heb ik de ervaring: je hoeft niks te doen, het komt gewoon naar je toe.
Mijn zus gaf me een paar weken geleden een papiertje mee met allerlei waarden erop. Daar kon je dan je tien belangrijkste waarden kiezen. Ik merk dat ik nu hele andere waardes kies dan in mijn werkzame leven. Toen hadden gelijkwaardigheid, rechtvaardigheid en samenwerken er beslist in gestaan. Nu zeg ik: Ik vind vreugde heel belangrijk, en vriendelijkheid.
Hier in het huisje is de lichtval verrukkelijk en dan kan ik totaal gelukkig en in beslag genomen zijn door het kijken. Dat is spannender dan de mooiste film: hoe dat zonlicht schuin door de ramen langzaam die keuken een beetje licht geeft... Dat vind ik zoiets moois en dan denk ik: daar ga ik een fotootje van maken."

Interviewer Daan Vogelpoel was tot voor kort pastoraal werker van het parochieverband IJsselvallei met het profiel diaconie. Vanaf 1 juli is hij werkzaam als geestelijk verzorger in de Gelre Ziekenhuizen.

Terug naar openingspagina Beroep en Bezieling