BERICHTEN
SCHRIJVEN OP MARMER
De bezieling van Dick de Zeuw
Klik hier voor een in memoriam
Door Jan W. Scheffers
Inleiding
Waarom werd hij voorzitter van de SBN?
Levensverhaal
Spreken
Bezieling
Tot slot
Het is niet eenvoudig om een afspraak te maken met Dick de Zeeuw. Hij is inmiddels 84 jaar, drukbezet en nog volop actief. Zeker sinds zijn boek ‘Schrijven op marmer. Lessen uit Dora’ verscheen. Hierin vertelt hij aan Petra Pronk zijn levensverhaal. Voor velen was het nieuw te vernemen dat Dick de Zeeuw als jongeman twee jaar gevangen zat in concentratiekampen. Hij had hier altijd over gezwegen. In zijn boek is het kampverhaal een vertrekpunt voor een ander verhaal: hoe het hem gelukt is om na de verschrikkingen een zinvol leven op te bouwen en om negativiteit om te buigen tot positieve kracht. Tot zijn leven uit die positieve kracht hoorde ook zijn voorzitterschap van de Stichting Bedrijfsapostolaat Nederland (SBN) van 1973 tot 1980 en van het Steunfonds DISK van 1994 tot 2003. Op zoek naar de bezieling van Dick de Zeeuw.
Waarom werd hij voorzitter van de SBN?
Hij zegt: ‘In 1972 was met het protestantse CIBB het gezamenlijk bureau DISK tot stand gekomen. Als voorzitter van de SBN werd een opvolger gezocht van bedrijfsaalmoezenier Jan van der Meer. Mijn geestverwante Marga Klompé polste me. Wij waren links en wilden onze persoonlijke bezieling laten doorwerken in de politiek. Ik was ook bezig met de vraag naar wat ik met mijn geloof – ik was van protestant naar katholiek overgegaan – wat ik daarmee in de samenleving en de politiek moest doen. Kon ik kiezen voor de kant van de zwakken? In die tijd publiceerde het bedrijfsapostolaat veel over de praktische keuzes die gemaakt werden. Ik vond dat veelbelovend. Ik proefde groot enthousiasme. Wat mensen als bisschop Ernst en de theoloog Schillebeeckx voorstonden, wat de Franse priester-arbeiders probeerden, dat vond ik hier terug bij het bedrijfsapostolaat en de oecumenische DISK. Ik heb er veel vriendschap en strijdbaarheid ondervonden.’
In die tijd wisten we niets van zijn kampervaringen. In zijn boek vertelt hij hoe dit verborgen stuk van zijn leven toch doorwerkte bij zijn inzet voor een betere wereld. De titel van zijn boek verwijst hier ook naar. Deze is ontleend aan een Arabisch spreekwoord: Schrijf de slechte dingen die je aangedaan zijn in het zand, maar schrijf de goede dingen die je overkomen zijn op marmer. Dick de Zeeuw kon terugblikkend op zijn leven heel veel op marmer schrijven.
In de Tweede Wereldoorlog gaat Dick de Zeeuw met zijn tweelingbroer Aart studeren aan de Landbouw Hogeschool in Wageningen. Erg ver kwamen ze er niet. De bezetter vaardigde eind 1942 een studieverbod uit voor Joden. Uit solidariteit haakten de meeste studenten af. ‘We hadden het gevoel dat er met het studieverbod een grens was overschreden en dat we stelling moesten nemen’, verklaart Dick de Zeeuw die beslissing. Maar het nietsdoen beviel de broers slecht en begin 1943 besluiten ze om via Zwitserland naar Engeland te gaan om zich aan te sluiten bij het Nederlandse leger. Dick zou eerst gaan, samen met zijn vriend Fried Elzinga. Later, als het veilig was, zou Aart volgen. Maar op de grens tussen Frankrijk en Zwitserland worden ze door een Duitse patrouille ingerekend. ‘Dat was het einde van het avontuur en het begin van een tocht naar de kale bodem van het bestaan.’
Als negentienjarige komen ze terecht in Dora-Mittelbau, een berucht concentratiekamp. Het was een grote ondergrondse fabriek, waar de V2-raket werd gemaakt. Er kwamen hier meer dan 20.000 gevangenen om. ‘In Dora was de vernietiging op zijn ergst. Het sadisme van de bewakers was hemeltergend.’ Hij is het nietswaardige leven daar in de duisternis gaan zien als een onthulling van de mens in zijn naakte vorm. Het heeft hem ook blijvend getekend, waakzaam gemaakt. Hij zal steeds protesteren tegen elke vorm van machtsmisbruik. Want wat hij daar aan wreedheid meemaakte was meer dan genoeg om iemand voor het leven te tekenen. Maar Dick de Zeeuw slaagde erin na de bevrijding een gelukkig en actief leven op te bouwen als wetenschapper en politicus. Hij was in de verschrikkingen overeind gebleven.
In zijn boek rekent hij af met de gedachte dat de concentratiekampen een uniek, eenmalig kwaad waren. Integendeel: hij leerde er hoe gewoon het gezicht van het kwaad was en hoe ontzettend dun de grens tussen beschaving en barbarij. De structuren die de kampen mogelijk maakten zijn ook nu weer zichtbaar in de moderne maatschappij, op veel plaatsen in de wereld.
Dick de Zeeuw kon positief blijven denken. Hij slaagde erin zijn ervaringen om te zetten in een krachtbron, in een bezieling om te blijven bouwen aan een betere wereld. Hij kon de lessen trekken uit Dora. Hij heeft het diepste kwaad onder ogen gezien en daaraan inspiratie ontleend om de goede keuzen te maken.
Bijna veertig jaar lang sprak hij niet over wat hij in het concentratiekamp had meegemaakt. Geen woord. Tegen niemand. Het leek erop dat hij dit stuk van zijn verleden volledig achter zich had gelaten. Tot hij de film Sophie’s choice zag, waarin een moeder in het kamp de onmogelijke keuze moest maken tussen het leven van haar zoon en dat van haar dochter. Aangedaan zegt hij nu: ‘Toen brak het open’. Alles wat hij had weggestopt kwam naar buiten. Hij begon te praten. Maar opvallend: geen wrok, geen rancune, steeds op positieve toon. Zo hard als hij het kwaad veroordeelt, zo begripvol is hij voor de mens die het kwaad bedrijft. Hij blijft ondanks alles geloven in het menselijk vermogen het goede te kiezen. Daarom heeft hij zijn leven lang gewerkt aan structuren die deze keuze vergemakkelijken, in de wetenschap, de politiek en het universitair onderwijs.
Die krachtige bezieling heeft ook te maken met zijn bijzondere vermogen om de pijnlijke plekken van zijn wonden met rust te laten en ze de kans te geven te genezen. Dat is goed gelukt. Hij bleef voor zijn gevoel een zondagskind. Hij bleef zijn blik richten op de toekomst in plaats van op het verleden, op de geschenken in plaats van wat hem werd ontnomen. Zo kon hij veel schrijven op marmer.
Hoe ziet Dick de Zeeuw nu de bezieling die hem bracht tot zijn functies bij het bedrijfsapostolaat en DISK?
Het geloof is voor hem steeds een moreel kompas geweest. Ook nu het activisme bij hem heeft plaats gemaakt voor meer rust en reflectie. Geloven in een god die overal de hand in heeft is hem vreemd. God had ook niets te maken met wat er in de concentratiekampen gebeurde.
‘Je moet de verantwoordelijkheid leggen waar die thuis hoort. Mensen maken de keuzen. Kiezen is een werkwoord. Het gaat om de doorwerking van je geloof in de samenleving. Als je kiest, dan moet je aan de slag en aan de kant van de zwakken gaan staan. Je kunt niet achter god wegkruipen. Je moet zelf verantwoordelijk zijn en de toekomst naar je toehalen. Kijken waar de macht staat, hoe de verschillen tot stand komen. En dan proberen tijdig de goede maatregelen te treffen. Dat is bij mij steeds zo gebleven. Dat is geen idealisme, maar realisme.’
Nu Dick de Zeeuw ouder is geworden, zoals hij zelf zegt, is hij graag beschikbaar voor internationaal advieswerk. Hoe worden ontwikkelingsgelden besteed? Waar gaan de oliegelden heen? Hoe verloopt de bestrijding van de armoede? Is ook internationaal de polarisatie tegen te gaan en de dialoog op te bouwen? Dat zijn de kwesties waar hij zich met hart en ziel mee bezig houdt. Die bezieling voerde hem ook naar het Steunfonds DISK. ‘Dat lag dicht bij mijn hart. Ik heb er onmiddellijk ‘ja’ op gezegd toen ik hiervoor gevraagd werd. DISK moet overleven.’
‘Ik wil leven. Mij is het leven gegund. Ik wil aan het einde van mijn leven terug kunnen kijken of ik achter mijn keuzen sta en niet meegesleurd ben door de waan van de dag. Ik wil er verantwoording over afleggen. Mijn inspiratie haal ik nog steeds uit de boodschap van Jezus, waarbij ik altijd gezocht heb naar het oecumenisch platform. Het gaat om de toekomst. Daar wil ik zo lang mogelijk aan blijven werken. Want het gaat niet goed in de wereld; er gaan nog teveel mensen gebukt onder armoede en onrecht. Ik word nog steeds gehoord, er wordt naar me geluisterd. En dus ga ik door.’
Dat is de bezieling van een optimistische en vriendelijke man, die onuitwisbaar schrijft op marmer.
