ARBEIDSPASTORAAT DISK
PRESENT
TUSSEN KERK EN WERK
Presentatie Present tussen Werk en Kerk
Door Hub Crijns
Inleiding
Ervaringen
opgedaan tijdens het interviewproject
Discursieve kloof en kerk in de marge
Verleden, heden en toekomst van het arbeidspastoraat
In januari van 2007
is het project Present tussen Werk en Kerk gestart. Het gaat om het interviewen
van twintig arbeidspastores om zo de periode tussen 1975 en 2006 in beeld
te brengen. Eerder zijn er al interviewboeken verschenen met katholieke
bedrijfsaalmoezeniers Pendelen tussen werk en kerk (1994) en protestantse
industriepredikanten Pionieren tussen werk en kerk (1999), beide over
de periode 1945 tot 1975. Ook is de geschiedenis van de kapucijnen en
hun bedrijfsapostolaat in Amsterdam Kap en koord in Amsterdam (2000) vastgelegd.
Rob Kuppens heeft in het eerste half jaar van 2007 als stagiair geschiedenisstudie
van de Radboud Universiteit Nijmegen aan het project gewerkt. Na juni
heeft hij het werk aan het interviewproject voortgezet als freelance onderzoeker.
Rob
Kuppens heeft twintig arbeidspastores geïnterviewd, die op verschillende
plaatsen in Nederland in de afgelopen dertig jaar gewerkt hebben. Er is
gekeken naar alle DISK regio's, naar teamverbanden en naar een gelijke
verhouding tussen mannen en vrouwen. Ook is een groter project in beeld
gebracht, namelijk het project Coöordinatie Arbeiders Platform. Met
name genoemd gaat het om gesprekken met Hans Agelink, Karel Blanksma,
Anne Marie Booij, Irmgard Busch, Pauli Irik, Jo Goossens, Henk Kampert,
Fred Keesen, Hans Knibbeler, Alexandra De Krijger, Mart Lemmens, Els Nicolas,
Ellie Smeekens, Wim Timmermans, Eef van Vilsteren, Daan Vogelpoel, Frans
Vroemen, Hielke Wolters, Wim Vrolijks, en Simon Zuidema.
De interviews zijn opgenomen en deze opnames zijn in een letterlijk transcript
uitgewerkt. Vervolgens hebben Rob Kuppens en Hub Crijns in overleg met
de betreffende arbeidspastor het interview omgewerkt naar een biografisch
verhaal van gemiddeld acht pagina's. Uitgeverij Narratio in Gorinchem
is evenals vorige keren mede-uitgever. Op 17 april is het boek Present
tussen Werk en Kerk gepresenteerd.
Ervaringen opgedaan tijdens het interviewproject
Hub
Crijns kan ruim veertig gasten verwelkomen, waaronder naast veel geïnterviewde
arbeidspastores ook Mgr. Gerard de Korte, referentbisschop voor Kerk en
Samenleving, Evert Jan Hazeleger, hoofd Kerk In Actie Binnenland en de
familie van Rob Kuppens.
Rob Kuppens opent de presentatie met impressies en indrukken. Hij schetst
hoe hij snel heeft kunnen inlezen en inpraten rond DISK en arbeidspastoraat
en hoe de arbeidspastores op een vriendelijke en communicatieve manier
hem hebben geholpen om tot goede gesprekken te komen. De sociale en pastorale
ervaring werd in die gesprekken ook op die manier zichtbaar. Rob heeft
veel geleerd van die gesprekken en het uitwerken ervan en heeft zo een
boeiend inzicht gekregen in een stukje actuele kerkelijke geschiedenis.
Als inhoudelijk doel van het arbeidspastoraat omschrijft hij de "de
sociale betrokkenheid bij de randgroepen van onze samenleving. Voor een
priester en een dominee is dat in eerste instantie vanuit kerkelijke structuren,
voor de sociaal werker die in het arbeidspastoraat is gerold kan de eerste
overweging het sociale karakter zijn geweest, het kerkelijke aspect eraan
het tweede. Maar het mooie is dat dit in de praktijk waarop mensen elkaar
vonden er niets toe deed: het was duidelijk voor wie men zich wilde inzetten."
Pratend over de kerkelijke bezuinigingen van de laatste tien jaar blijkt
dat arbeidspastores weet hebben van wat in de kerken leeft en hoe de eigen
economie ervoor staat. De noodzaak van bezuinigen is niet een probleem
"Maar arbeidspastores maakten zich er wel druk om dat het vaak juist
het arbeidspastoraat is - en ander sociaal werk - dat er in de bezuinigingen
het eerst aan moest geloven. Want, zo kreeg ik meer dan eens te horen,
als je als krimpende kerk toch een stem wilt houden in deze samenleving,
dan zul je je juist op sociaal vlak moeten laten zien. Hoe meer het gezicht
naar binnen wordt gericht, hoe minder interessant je voor 'de rest van
de samenleving' wordt. Zo ontstaat aldus vanzelf een vicieuze cirkel,
waar alleen uit te komen valt als de kerken voluit zouden durven inzetten
op hun sociaal gezicht."
Ook de media helpen niet mee om de sociale en diaconale kant van de kerk
te laten zien, maar bevestigen via hun berichtgeving vooral de binnenkerkelijke
gerichtheid. Met het voorbeeld rond de atheïstische dominee Klaas
Hendrikse aan protestantse kant en het boekje van de Dominicanen over
ambt aan katholieke kant en hoe beide grote kerken geen gesprek openen
hierover illustreert Rob Kuppens deze waarneming. Terwijl er binnen die
kerken ook ander spannend nieuws te vinden is, zoals het arbeidspastoraat
aantoont.
Rob heeft veel geleerd van het project en is blij met het resultaat. "Dit
boekje is een verslag geworden van pakweg 30 jaar arbeidspastoraat, met
positieve verhalen en een boek dat enorm veel enthousiasme uitstraalt."
Discursieve kloof en kerk in de marge
Marit
Monteiro, hoogleraar Geschiedenis van het Nederlands Katholicisme aan
de Radboud Universiteit te Nijmegen, roert in haar inleiding twee thema's
aan. "Het eerste thema betreft de zogeheten discursieve kloof, die
Rob en de door hem geïnterviewde arbeidspastores belichamen. Met
'discursieve kloof' bedoelen we een kloof in taal- en voorstellingswereld,
waaraan verschillen in leeftijd, sociale achtergrond, regionale herkomst
of werkveld ten grondslag kunnen liggen. In dit geval gaat het me om een
verschil in leeftijd en leefwereld tussen Rob, die geboren is op het hoogtepunt
van de binnenkerkelijke polarisatie in Nederland, en zijn gesprekspartners
die toen positie moesten kiezen. Die discursieve kloof reikt verder dan
het leeftijdsverschil tussen auteur en geïnterviewden, maar zal ook
de receptie van het boek raken, de lezers."
"Het tweede thema betreft de historische ontwikkeling van het arbeidspastoraat
zelf. Dit is uitgegroeid tot een werkveld, waarin pastores, gewijd en
ongewijd, mannen en vrouwen, zich konden inzetten voor degenen die Jezus
'de minsten der mijnen' noemde. Hier konden zij hun evangelisch engagement
handen en voeten geven en werk doen dat zij relevant vonden. Hun portretten
documenteren de verschuiving in wat als relevant werk gezien werd sinds
de jaren 1960. Die verschuiving is aan katholieke kant, waarin mijn deskundigheid
ligt, ingeluid door het tweede Vaticaans concilie. Die verschuiving is
omarmd door talrijke priesters en religieuzen, voor wie kerk niet langer
om instituut of hiërarchie draaide, maar om de geloofsgemeenschap
als Gods volk onderweg. Het arbeidspastoraat bood een passende context
voor zulk door het evangelie gevoed engagement, dat vanaf eind jaren 1960
het stempel 'authentiek christelijk' opgeplakt kreeg. De geschiedenis
van het arbeidspastoraat documenteert hoe zulk engagement voor wat als
'echte' kerk werd verstaan, geïnterpreteerd moet worden vanuit de
vraag naar wie of wat nu werkelijk geloofwaardig is. Het antwoord op die
vraag vonden velen aan de basis van de kerk. Hoewel het arbeidspastoraat
een inmiddels geïnstitutionaliseerde vorm van pastoraat mag heten,
vertoonde het ook strijdbare trekken die als anti-institutioneel uitgelegd
konden en kunnen worden. Met name door de uitdrukkelijke keuze voor mensen
in de maatschappelijke en economische marge, voor wie de pastores zich
niet alleen inzetten, maar door wie zij zich ook lieten gezeggen. Hier
werden de rollen als het ware omgedraaid. Een vruchtbaar pastoraat stond
en viel bij de ontvankelijkheid van de pastores, die zich niet op hun
positie of status konden en wilden laten voorstaan."
Monteiro krijgt voor haar inleiding veel aandacht, getuige de latere discussie
met de aanwezigen.
Verleden, heden en toekomst van het arbeidspastoraat
Henk
Kampert is arbeidspastor in het bisdom Breda. Hij is een van de arbeidspastores
die geïnterviewd is in het boek en reflecteert op het verleden, heden
en toekomst van het arbeidspastoraat. Henk noemt zijn benoemingsbrief
als de sleutel voor de aanpak van zijn werk. Hij citeert dat "het
mijn opdracht is mede vorm te geven aan de verantwoordelijkheid van het
pastoraat ten aanzien van mensen en processen in de wereld van de industrie,
welke ook de kerken voortdurend uitdagen tot bezinning en dienst aan de
samenleving van vandaag". Aandacht voor mensen en processen in de
wereld van industrie. Het opgetekende werkverhaal getuigt daarvan.
In de wereld van vandaag is kenmerkend, dat het arbeidspastoraat een onderdeel
is geworden van de vormende en toerustende taak van het bisdom. Zij het
dat Henk enkele contacten op de werkvloer en bij groepen van uitkeringsgerechtigden
heeft gehouden, om zo met ervaringen van binnenuit goed vormingswerk te
kunnen doen.
De toekomst zal er een zijn zonder de speciale arbeidspastor, zoals we
die hebben leren kennen. Zal de zaak van het arbeidspastoraat, met aandacht
voor mensen en processen in de wereld van de arbeid doorgaan? Henk Kampert
citeert Toine van den Hoogen, die bij de presentatie van het Handboek
Arbeid en Kerk stelde: 'arbeid zonder kerk is zichzelf niet'. Aan de orde
is hier de vraag naar zin die mensen beleven aan en in hun arbeid. Henk
Kampert citeer vervolgens een aantal krantenkoppen, waaruit blijkt dat
er in de wereld van arbeid veel gemediteert, gebeden, en zin gezocht wordt.
Referend aan zijn benoemingsbrief mist hij in deze vooral persoonlijke
uitingen de processen in de wereld van de arbeid.
Een andere richting is te vinden in de sfeer van sociaal-ethisch of maatschappelijk
verantwoord ondernemen. Daar wordt aandacht gegeven aan de spanningen,
die er liggen tussen drie kanten van het bedrijfsleven: de winst, de sociale
kant en de milieukant. Hij onderbouwt die kijkrichting met twee voorbeelden
van bedrijfsbezoek met parochiepastores en gemeentepredikanten, die hij
aan bedrijven in zijn regio brengt. "Naar mijn idee mogen en kunnen
wij vanuit de kerken -in alle bescheidenheid- meepraten over dit proces,
vanuit eigen kerkelijke traditie en achtergronden die 'het welzijn van
mensen' en 'de heelheid van de schepping' betreffen. Ten overvloede wellicht:
deze basisprincipes van sociaal handelen zijn onlangs bijeengezet in het
Compendium van de Sociale Leer van de Kerk".
Vanuit zijn ervaringen in het bisdom Breda zijn het Zeeuws Sociaal-ethisch
Beraad en de groep Beroep en Ethiek in Breda voorbeelden van arbeidspastoraat
in de toekomst.
Hub Crijns is directeur van landelijk bureau DISK
Klik hier voor een verslagboek van de presentatie, met onder meer de inleidingen van Rob Kuppens, Marit Monteiro, en Henk Kampert.
'Present tussen
werk en kerk. Verhalen rond het arbeidspastoraat 1975-2006', redactie
Rob Kuppens en Hub Crijns, Theologische uitgeverij Narratio Gorinchem
en Stichting landelijk bureau DISK 's-Hertogenbosch, ISBN 978.5263.626.9,
264 pag., prijs € 15, (excl. portokosten).
Klik
hier om het boek te bestellen: 
(zie 'studies arbeidspastoraat').
Naar beginpagina 'Arbeidspastoraat DISK'
