Inleiding

"Globalisering is niet het probleem, de manier waarop het zich ontwikkelt is het probleem." Aldus de Rotterdamse bisschop A. van Luyn s.d.b. op de Dag van de Arbeid (1 mei in Amersfoort, tijdens de conferentie 'Globalisering en sociale rechtvaardigheid').

De conferentie was georganiseerd door de vakbeweging FNV, het arbeidspastoraat DISK, Justitia et Pax Nederland, en de Katholieke Raad voor Kerk en Samenleving (KRKS). FNV voorzitter Lodewijk de Waal kopte de voorzet van Mgr. Van Luyn kundig in. Hij greep de Dag van de Arbeid aan om te pleiten voor een 'kleptotaks', een belasting die de topinkomens afroomt: "Al degenen die meer dan honderd keer het minimumloon verdienen, oftewel zo'n drie miljoen gulden, zouden over het meerdere 100 procent belasting moeten betalen. De opbrengst is bestemd voor de alleramsten op deze wereld", aldus de FNV-voor­zitter. Dat pleidooi haalde de volgende dag alle kranten en riep heel wat discussie op. Want in sommige kringen, vooral van werkgevers en topmanagers, is het 'not done' om te spreken over een bovengrens voor de inkomens.

Hoge snelheidstrein

De bisschop was minder stellig uit de hoek gekomen dan de FNV-voorzitter, maar hij hechtte er dan ook waarde aan om "hier duidelijk te zeggen dat ik op deze conferentie niet een belerende of vermanende Kerk wil presenteren maar op de eerste plaats een lerende, in dialoog met de tekens van de tijd." Volgens bisschop Van Luyn zijn die tekens van deze tijd vooral te begrijpen in termen van 'globalisering'. Een begrip die verwijst naar het economisch handelen dat dankzij moderne technologische ontwikk­lingen de hele wereld als werkterrein heeft. Globalisering lijkt onontkoonbaar en de bisschop maakte temidden van vele FNV'ers een vergelijking met de treinen: "De hoge-snelheidstrein van globalisering is allang vertrokken. De rails verbinden de centra van het politieke en economische leven. Het is de hoogste tijd om met de bedrijfsleiding te gaan pra­ten, en met de machinisten. Het spoorboekje moet worden aangepast."

Rerum novarum

Het is volgens de Rotterdamse bis­schop dan ook de uitdaging een globalisering zonder uitslu­ting te waarborgen. "Dat is een duidelijke plicht van de gerechtigheid. Die plicht ligt op de schouders van de overheid, maar is ook een uitda­ging en verantwoordelijkheid voor onszelf." Hulpmiddel daarbij is de katholieke sociale leer. Dat was precies 110 jaar geleden al zo, toen paus Leo XIII de encycliek Rerum Novarum uitvaardigde over de res novae, de nieuwe ontwikkelingen van zijn tijd. Ook toen beheerste het recht van de sterksten de economische verhoudingen, met alle kwalijke gevolgen van dien. Het document erkende het recht van elk mens op een menswaardig bestaan.

Globalisering is res novae anno 2001. Het fenomeen kent vele goede kanten, die voer voor optimisme zijn: "de successtory van de vrije markt, de duimen omhoog en het champagneglas in de hand", aldus bisschop Van Luyn, Maar er zijn ook sceptici en pessimisten, en van Luyn citeerde deze groep: "de teloorgang van het milieu, de groeiende armoede, het verlies van nationale identiteit en van de waarde van cultuur en religie, het verlies van eeuwenoude trad­ties, de verdergaande dominantie door de wereldmarkten en door het Westen, ten koste van de inbreng uit het Zuiden."

Bisschop Van Luyn zelf behoort "niet tot de vooruitgangsprofeten, noch tot de doemdenkers". De kern van het vraagstuk is "hoe wij globalisering zo kunnen omvormen, zo kunnen gebruiken, dat ieder mens, waar ook ter wereld, ervan kan profiteren. Het gaat net als aan het eind van de negentiende eeuw om de kernvraag van de sociale kwestie: verstoorde verhoudingen moeten worden rechtgezet, de zwakken moeten worden beschermd tegen uitbuiting en onrechtvaardigheid." Globalisering moet omgevormd en gehanteerd worden zodat iedereen ervan kan profiteren. Mgr. Van Luyn baseert die boodschap op het evangelie. "De ware mens is de dienstbare mens. We leven in één wereld en we moeten solidair zijn met die wereld."

Bonum commune

En daarmee kwam bisschop Van Luyn als vanzelf bij de uitgangspun­ten van de katholieke sociale leer terecht. Die sociale leer benadrukt dat het de taak van de overheid is om te werken ten dienste van de menselijke persoon, Het algemeen welzijn, het bonum commune, moet gediend worden, en dat is een taak van iedere overheid, internationaal, nationaal en lokaaI.

Ook de katholieke Kerk raakt doordrongen van de gevolgen van de globalisering, meent Mgr. van Luyn, de Nederlandse afgevaardigde in COMECE, de commissie van de Bisschoppenconferenties van de Europese Unie. Een Unie die volgens hem behoort "tot de centrale actoren in het proces van globalisering. Maar zij staat niet alleen voor de uitdaging zich op de nieuwe situatie in te stellen, zij moet tegelijkertijd ook wereldwijde verantwoordelijkheid aanvaarden." Bijvoorbeeld waar het de wereldwijde armoede betreft en het migratievraagstuk. Oprechte vragen en de juiste antwoorden bieden daarbij uitkomst. Vragen als "Waarom zou het ons steeds beter moeten gaan, terwijl er in onze eigen samenleving nog zoveel kansarmen zijn, terwijl de kloof met de arme landen steeds breder wordt en dieper? Nee, het kan bij velen van ons best minder en het moet minder."

Kleptocratentax

De groeiende kloof tussen arm en rijk wordt gezien als een van de meest schrijnende gevolgen van het proces dat de wereld tot een 'global village' maakt. Slechts een beperkt aantal wereldbewoners gaat erop vooruit. FNV voorzitter Lodewijk de Waal maakte dat 's middags tijdens zijn 1-mei speech duidelijk aan de hand van enkele cijfers. "Als we naar de wereld kijken, zien we verloedering. Gaan we vooruit? Nee. Zo is 20 procent van de wereldbevolking verantwoordelijk voor 86 procent van de totale consumptie, Ook dit is globalisering". Zijn voorstel om "een kleptocratentax in te voeren die de buitensporig hoge salarissen van topmanagers afroomt", kon  rekenen op enthousiaste bijval vanuit de meer dan 200 deelnemers.

Nauwelijks Europees sociaal beleid

Niet alleen door middel van de toespraken van de FNV-voorzitter en de bisschop van Rotterdam werd het thema vormgegeven. In vier workshops kregen de bezoekers van de conferentie de mogelijkheid bij te dragen aan de discussie over globalisering. De hoofdvraag was of globalisering ten koste van de sociale rechtvaardigheid gaat en zo ja, wat de Kerken en de vakbeweging daaraan kunnen doen.

Tijdens de workshop Hoe sociaal is Europa? werd duidelijk dat globalisering niet op alle fronten vooruitgang heeft gebracht. "Wat betreft economische groei zitten wij in Nederland erg hoog, maar op sociaal gebied behoren we tot de middenmoot. Zo leeft in Nederland 10 procent van de bevolking onder de armoedenorm", constateerde M. Bulk, beleidsmedewerker bij de FNV. "Dat mag gewoon niet. De 'sociale poot' van de Europese Unie moet nog vorm krijgen. Brussel bepaalt 70 procent van ons beleid, maar over het sociale beleid bestaat er nog weinig concreets." De Rotterdamse bisschop wees ook in deze werkgroep de EU op haar wereldwijde verantwoordelijkheid. "Er zijn geen eerlijke verhoudingen. Het feit dat het kapitaal van de drie rijksten ter wereld gelijk is aan het bruto nationaal product van de 48 armste landen, zegt voldoende."

In de workshop Hoe kunnen we bijdragen aan de oplossing van conflicten? kreeg het onderwerp migranten ruime aandacht. De multiculterele samenleving werd fel bekritiseerd, onder andere door een deelnemer die, waarschuwde dat "het probleem niet is dat we te weinig weten van de ander, maar dat we denken genoeg van de ander te weten". De dialoog tussen 'eilandjes' moet bevorderd worden en de aandacht voor migranten moet toenemen, was de collectieve conclusie.

Vakbeweging en kerken in actie

Het constateren van scheve verhoudingen is snel gedaan, het aandragen van effectieve maatregelen om die verhoudingen recht te trekken is moeilijker. Er werd een serieuze poging gedaan tijdens een discussie met de zaal aan het einde van de dag. Een forum, waar onder anderen CNV voorzitter Doekle Terpstra, Ineke Bakker van de Raad van Kerken, Ploni Robbers-van Berkel, lid van het presidium Conference European Churches en R. Jeurissen, lid van de KRKS zit­ting in namen, beoordeelde en voegde actiepunten toe. De aanwezigen, die af en toe geëmotioneerd een punt inbrachten, stelden vanuit 'hun' work­shop een lijst met rond de dertig aanbevelingen samen.

"Europees parlement moet Europees budgetrecht krijgen om sociaal beleid te kunnen voeren", "Breng winst op grondstoffen terug naar de landen van herkomst", "Globaliseer sociale rechtvaardigheid", "Multinationals dienen niet alleen lokaal, maar ook internationaal met internationale vakbewegingen te overleggen en samen te werken", "Reserveer een deel van de middelen in nationale CAO's voor internationale solidariteit" zijn concrete punten waar de organi­saties zich sterk voor gaan maken. Uit de discussie rond migranten komt de afspraak voort, dat vakbeweging en kerken een voortgaand gesprek zullen organiseren over de aspecten, die horen bij het wegvallen van het onderscheid tussen economische en politieke vluchteling. 

Het slotdeel van de conferentie richtte zich op waarden en de ontwikkeling daarvan, die nodig zijn voor het onderhoud van de ziel van Nederland, Europa en de wereld. Die ziel is nodig om een tegenwicht te bieden tegen alleen maar economische argumenten. Voortgaand debat over waarden en zingeving is nodig en kerken en vakbeweging willen dat debat voeren. Bijvoorbeeld volgend jaar weer, op 1 Mei, de Dag van de Arbeid.