PROJECTEN
1
MEI CONFERENTIE 2003
Een initiatief van het Platform Economische Gerechtigheid
Het
goddelijke als bron voor barmhartigheid
De waarde van de kwetsbaarheid
Hub Crijns
Inleiding
Valkuilen
God
als oorsprong
Barmhartigheid
in de traditie
Zeven werken van barmhartigheid
Ruim dertig mensen probeerden tijdens de 1 Mei Conferentie met hun kennis en ervaring invulling te geven aan de vraag hoe de waarde barmhartigheid bijdraagt aan sociale samenhang in de samenleving. Wim Verschuren, frater van barmhartigheid, gaf aan hoe barmhartigheid in het recente verleden een negatieve klank heeft gekregen. De waarde roept herinneringen op aan kerkelijke liefdadigheid, die vergezeld ging van neerbuigendheid en bevoogding. Barmhartigheid is echter een fundamenteel menselijk aspect dat te maken heeft met respect voor de kwetsbaarheid van de ander en van jezelf.
Verschuren heeft in
zijn leven en werken het stof verwijderd en de glans van de parel barmhartigheid
ontmoet. Barmhartigheid speelt in alle spirituele stromingen een prominente
rol en je kunt wel stellen dat het om een fundamenteel menselijk aspect
gaat. Niet voor niets draagt het wapen van Amsterdam de woorden: 'heldhaftig,
vastberaden en barmhartig'.
De franciscaan Hans van Munster vult dat aspect nader in door te vertellen
hoe Franciscus van Assisi in zijn leven barmhartigheid heeft gevonden.
Franciscus ging de ontmoeting aan met melaatsen: de zieke en kwetsbare
mensen, die in zijn tijd buiten de samenleving waren gezet. Sindsdien
leerde hij aan zijn broeders: draag de ander in zijn broosheid, zoals
je zelf in je broosheid gedragen wil worden. Volgens Franciscus is God
de barmhartige. Sociale samenhang ontstaat als we in ons onderling handelen
niet meer uitgaan van macht en geldingsdrang, maar van kwetsbaarheid en
elkaar nodig hebben.
Sajidah Abdus Sattar verheldert dat ook in de islam Gods naam de barmhartige
is (al-Rahmân). In de sociale ethiek vormt barmhartigheid (rahmat)
de basis voor menselijk mededogen, dat van binnenuit komt. Rechtvaardigheid
kan door de samenleving van buitenaf worden opgelegd, door een wetgeving,
sociale controle of door een element van berekening. Barmhartigheid of
geven om niet lijkt echter op een baarmoeder die koestert en geeft. Geven
en koesteren zijn andere namen voor liefde en dat is ook weer een naam
Gods. De zeven werken van barmhartigheid zijn ook in de Koran te vinden.
Theo de Wit, docent
sociale filosofie aan de Katholieke Theologische Universiteit Utrecht
noemt vier valkuilen rond barmhartigheid. Je kunt je barmhartigheid toeëigenen,
waarmee je macht in het handelen brengt. Je kunt barmhartigheid ook -
zoals veel politieke theorieën en strategieën doen - verwetenschappelijken.
Daarmee verlies je die ene mens in nood uit het oog ten behoeve van hogere
doelen. Je kunt barmhartigheid ook sentimentaliseren met het oog op het
uitlokken van giften; denk aan het hongerende kind en de huilende moeder
op de televisie. Met zo'n productie van slachtofferschap raak je echter
los van barmhartigheid. Tenslotte kan je barmhartigheid instrumentaliseren.
Vooral in onze economische samenleving denken wij voortdurend instrumenteel:
wat levert barmhartigheid ons op?
De kern van barmhartigheid is te vinden in een citaat van Thomas van Aquino:
"Rechtvaardigheid zonder barmhartigheid is wreedheid; barmhartigheid
zonder rechtvaardigheid is ontwrichting". Je hebt een balans tussen
die twee waarden nodig, waarbij barmhartigheid verwijst naar het geheel,
het goddelijke als bron.
De inleiders van de
workshop komen langs verschillende wegen bij God uit als bron en oorsprong
van barmhartigheid en als een model van het menselijk handelen dat wederkerigheid
of gift heet. Barmhartigheid is vooral een religieuze waarde. De ontroering
zelf, of het mededogen en de erbij behorende praktijk zijn religieus,
los van de vraag of de verwoording ervan godsdienstig is. In Mattheüs
25 bijvoorbeeld, dachten noch rechtvaardigen noch onrechtvaardigen aan
een expliciet religieus motief toen ze de behoeftigen hielpen of dit juist
nalieten. In de kwetsbaarheid van de ander ervaren we de eigen hulpbehoevendheid.
We ervaren dat leven gegeven is, gegund wordt, genade is. Wie God de barmhartige
noemt, verwoordt die ervaring in religieuze taal.
In de discussie blijkt al snel dat elke deelnemer dit handelen om niet
in zijn of haar persoonlijke leven toepast. Vaak gebeurt dit in de naaste
familie of vriendenkring, maar ook verder weg in straat, dorp of stad.
Lastiger wordt barmhartigheid in te vullen als we ons gaan bundelen in
groepen, verenigingen, kerken of vakbonden. We willen dan opkomen voor
ons eigen belang en in hoeverre is daar nog oog voor de naaste? Als we
met zijn allen barmhartig zijn, is de structuur te groot, te anoniem,
te bureaucratisch, te ver van ons af. De directe band tussen barmhartigheid
en rechtvaardigheid werd door alle deelnemers onderschreven. Gezien de
broosheid en kwetsbaarheid van de mens, is een werkelijk menselijke samenleving
waarin iedereen tot zijn recht komt, zonder barmhartigheid niet haalbaar.
Het in praktijk brengen van barmhartigheid zonder de strijd voor rechtvaardigheid
als basis te hanteren, is echter wreed en versluierend.
|
In
de Bijbel gaat men er vanuit dat er rond barmhartigheid (Hebreeuws:
chèsèd, Grieks: eleos) een relatie bestaat tussen
mensen: de een als gever en de ander als ontvanger. Die relatie
wordt gefundeerd door het verbond dat God met de mensen heeft gesloten
en wordt gekarakteriseerd door trouw en wederzijdse hulp. Barmhartigheid
is in deze visie nooit vrijblijvend: op grond van de vertrouwensrelatie
(ontstaan door verbond, familie, vrienden, gastheerschap) mag de
een barmhartigheid verwachten en zal de ander die geven. |
Bij
de opening van de Conferentie verzorgde de theatergroep De Zevende
Hemel een theatrale presentatie van de zeven werken van barmhartigheid.
Barmhartigheid is de concrete consequentie van het geloofsleven.
Door liefde, zorg, bijstand en concrete hulp aan de naaste, draagt
de christelijke beweging in de praktijk uit wat zij vanuit het geloven
leert. Barmhartigheid is een christelijke plicht. Zij strekt zich
uit tot heel de mens in zijn lichamelijke, materiële of geestelijke
nood en krijgt gestalte in bezoek, gesprek of concrete hulpverlening.
Deze opvatting heeft geleid tot de zeven werken van barmhartigheid,
die in latere tijden ook een geestelijke pendant hebben gekregen.
Terug naaar openingspagina 1 mei conferentie
