PROJECTEN

1 MEI CONFERENTIE 2003
Een initiatief van het Platform Economische Gerechtigheid

De paradox van waardigheid
Waardigheid is een wederkerige waarde
Evelyn Schwarz

Inleiding
Waardigheid bezitten of waardig zijn?
De verzorgingsstaat
Bureaucratie
Waardigheid van de rijken

Inleiding

Waardigheid is een paradoxale waarde. Zij heeft zowel een individuele als een collectieve kant en wordt zowel gewaarborgd als tegengewerkt door de bureaucratie. Bovendien kan waardigheid alleen gedijen in wederkerigheid.

Waardigheid is een waarde die zowel een individuele als een collectieve toepassing heeft. De spanning tussen het individu en de sociale omgeving wordt in deze waarde op een positieve manier opgelost. Individuele waardigheid laat zich alleen ervaren in het erkend worden door de ander. Het is een waarde die het individu alleen in wederkerigheid kan ervaren. Ook in de workshop waardigheid op de 1 Mei Conferentie kwam dit duidelijk naar voren.
Hoe uiteenlopend de achtergronden van de aanwezigen ook waren - er waren christenen, moslims en armgemaakte mensen in de zaal - de associaties bij het begrip waardigheid kwamen sterk overeen: respect, gerechtigheid, menselijke eer, gelijkwaardigheid, keuzemogelijkheden, om er maar een aantal te noemen.
Ook al is de invulling van de eigen waardigheid gebonden aan cultuur en plaatselijke gebruiken, waardigheid blijkt een universeel menselijke grondwaarde te zijn.

Waardigheid bezitten of waardig zijn?

In de christelijke theologie is waardigheid de essentie van het geschapen zijn. Ineke Bakker, secretaris generaal van de Raad van Kerken noemt waardigheid "een kwestie van zijn en niet van hebben en houden en nog minder van graaien en grissen." Ook Mariëtte Bogaerts, moslim geestelijk verzorger, constateert: "Waardigheid als een grondwaarde is gekoppeld aan het pure feit dat je er bent."
Toch wordt door sommigen het gevoel van eigenwaarde ontleend aan het leveren van een bijdrage aan de samenleving. Vaak komt dit pas aan het licht wanneer het (betaalde) werk wegvalt. Een deelneemster in de discussie: "Ik begon pas over mijn waardigheid na te denken toen ik met pensioen ging." Dit maakt duidelijk dat wij ons denken over werk niet mogen laten beperken tot betaald werk.

De verzorgingsstaat

Een voorname taak van de democratische rechtsstaat is het waarborgen van de menselijke waardigheid. De burger wordt beschermd tegen het verlies van zijn of haar waardigheid door een inkomensgarantie. Het commentaar op de bijstandswet van 1965 door Marga Klompé is kenmerkend geworden: bij de bijstand gaat het niet om het brood alleen, er hoort ook een bloemetje op tafel. De bijstandswet wordt begrepen als een recht voor elke burger om volwaardig deel te kunnen nemen aan de samenleving.
Ploni Robbers, oud-voorzitter van de landelijke werkgroep De Arme Kant van Nederland/EVA constateert dat bij de geplande nieuwe wet 'werk en bijstand' deze grondslag wordt verlaten: "In de nieuwe wet verwordt het recht op bijstand tot een gunst. Individuele oplossingen moeten plaats maken voor de aanpak van armoede als een structureel probleem."
Creëert de verzorgingsstaat afhankelijke burgers? De socioloog Carl Rohde schrijft dat liefdevolle dictatuur haar leden de noodzaak ontneemt om zelf initiatieven te ontwikkelen. Hij ziet hierbij echter over het hoofd dat het kunnen ontplooien van de noodzakelijke eigen initiatieven tot bijvoorbeeld betaalde arbeid niet voor iedereen is weggelegd.
Een ander probleem is dat de verzorgingstaat haar belofte van volledige verzorging niet waar kan maken. Zo zijn de bijstandsuitkeringen in Nederland al jaren zo laag dat een leven in waardigheid ernstig wordt bemoeilijkt.

Bureaucratie

De bureaucratie die door dit verzorgingstelsel noodzakelijk wordt, plaatst ons voor een dilemma. Bureaucratie is het werken met regels. Zij beoogt het waarborgen van de universele waardigheid van individuen. Iedereen wordt zonder vooringenomenheid en sentiment gelijk behandeld. Juist in deze gelijkschakelijking van ongelijken schuilt het probleem.
De stelling "De bureaucratie van de sociale diensten is zo zwaarwegend en onderdrukkend dat je ter bescherming van je eigen waardigheid maar beter geen uitkering kunt aanvragen." wordt door de aanwezige ervaringsdeskundigen bij de 1 mei workshop volop onderschreven. Met name het aanvragen van bijzondere bijstand wordt vaak als vernederend ervaren. Zo belet je gevoel van de eigenwaarde je om gebruik te maken van je sociale rechten. Het gaat hier niet om het activerende beleid van de sociale diensten, maar hun normerende insteek. Mariëtte Bogaerts vat samen: "Bureaucratie wil mensen gelijk behandelen, terwijl mensen niet gelijk zijn. Het nakomen van regels staat centraal, waardoor regels een eigen leven gaan leiden. Ze worden tot een keurslijf waarin de mens zich moet schikken. Dit belemmert het zoeken naar een meer op maat gemaakt kostuum waarin een mens zichzelf kan worden en blijven."
De geplande wet 'werk en bijstand' legt de nadruk op de grenzen die aan het verlenen van bijstand worden gesteld. Het basisrecht van bestaansvoorziening, de voorwaarde voor een waardig bestaan, raakt uit het zicht. Het is een ontwerp van een huis met alleen plafonds maar zonder vloeren.
De verzorgingsstaat verkeert in een paradoxale situatie. Het verlies van waardigheid in de bureaucratie van de sociale zekerheid is niet op te lossen, noch met minder bureaucratie, noch met meer privatisering. Hoe omgaan met deze paradox, verondersteld dat we de verzorgingsstaat willen behouden? Raf Janssen, socioloog bij Sjakuus, vraagt zich af of niet beter meteen alle bestaande sociale regelgeving afgeschaft kan worden, op zoek naar leefbare regels: "Waardigheid vraagt om een ontregeling van de samenleving."

Waardigheid van de rijken

Zoals ook de werkgroep Arme Kant van Nederland/EVA in haar beleidsplan constateert, is de kloof tussen arm en rijk strijdig met de waardigheid van mensen. Economische doelen dienen ondergeschikt te zijn aan het garanderen van waardigheid voor iedereen op aarde. Armoede en onrecht zijn geen van God gegeven onveranderlijke grootheden maar het resultaat van verdelingsprocessen van goederen en van de toegang tot bestaansmiddelen. Niet alleen de waardigheid van de mensen aan de arme kant staat onder druk, ook de waardigheid van rijken is in het geding. Een samenleving die onrechtvaardigheid toelaat, is een aanslag op een waardig bestaan voor iedereen. De conclusie van de 1 mei workshop was dan ook: "Om mensen met een (boven)modaal inkomen hun waardigheid te laten hervinden moet er een radicale herverdeling plaatsvinden in het belastingsstelsel."

Terug naaar openingspagina 1 mei conferentie