PROJECTEN

1 MEI CONFERENTIE 2003
Een initiatief van het Platform Economische Gerechtigheid

Waarden en sociale samenhang
Hub Crijns

Inleiding
Debat
Barmhartigheid
Gerechtigheid en rechtvaardigheid
Solidariteit
Waardigheid
Burgerzin
Conclusies

Inleiding

"Waarden zullen een zwaarder accent moeten hebben bij het bevorderen van sociale samenhang. Onder andere vakcentrales en kerken kunnen dit bevorderen door meer moreel leiderschap te ontwikkelen tegenover de machtsvorming die momenteel via verzakelijking plaatsvindt", aldus Paul Kalma, directeur van de Wiardi Beckman Stichting in zijn openingsrede van de 1 Mei Conferentie. Een verslag van een conferentie over de waarden die centraal zouden moeten staan in elk menselijk handelen en in de organisatie van de maatschappij.

Bijna 250 mensen doen in De Rode Hoed in Amsterdam volop mee aan het debat over waarden en sociale samenhang. De 1 Mei Conferentie is de derde die georganiseerd is door het Platform Economische Gerechtigheid (van FNV, Justitia et Pax en Arbeidspastoraat LIAN/DISK), dit jaar samen met het Humanistisch Verbond, de Raad van Kerken in Nederland en de werkgroep Arme Kant van Nederland/EVA. Ook diverse islamitische organisaties participeren volop in de workshops.

Debat

De verkiezingen van mei 2002 hebben een grote verschuiving teweeggebracht in het politieke krachtenveld van Nederland. Ze hebben duidelijk gemaakt dat Nederlanders anders zijn gaan denken en doen met betrekking tot hun onderlinge verhoudingen en het samenleven. Sinds die verkiezingen zijn veel artikelen verschenen waarin het publieke debat rond sociale samenhang en de onderliggende waarden aan de orde gesteld worden.
De organisatoren van de 1 Mei Conferentie hebben zich niet afzijdig gehouden van dit publieke debat. Vandaar de keuze om tijdens de conferentie van dit jaar de rol van waarden bij het werken aan sociale samenhang centraal te stellen. Centraal stonden vijf waarden die een grote rol spelen in het menselijk handelen: barmhartigheid, rechtvaardigheid, solidariteit, waardigheid en burgerzin.

Barmhartigheid

Barmhartigheid is een rode draad voor sociale samenhang. Deze waarde laat ons stilstaan bij de vraag of de ander mijn naaste is en of ik de naaste word van de ander. In de workshop betogen de franciscaan Hans van Munster en soefi-publiciste Sajidah Abdus Sattar dat barmhartigheid een waarde is met een theologische kern. Ze is afgeleid van onze kennis van God, die zelf barmhartigheid en liefde is. De filosoof Theo de Wit noemt als menselijke inspiratiebron voor barmhartigheid ook kwetsbaarheid, gewond- en ziek zijn.
In gesprek met de deelnemers wordt rechtvaardigheid of gerechtigheid als tweeling-waarde aangewezen. Barmhartigheid en rechtvaardigheid vullen elkaar aan. De menselijke broosheid leidt tot barmhartigheid en de ontwikkeling van de rechtsstaat en de sociale zekerheid zijn daarop de moderne antwoorden. De deelnemers benadrukken dat persoonlijke betrokkenheid nodig blijft, juist om de band tussen barmhartigheid en rechtvaardigheid levend te houden.

Gerechtigheid en rechtvaardigheid

Gerechtigheid en rechtvaardigheid zijn waarden die oproepen tot het maken van maatschappelijke keuzes ten gunste van het algemeen welzijn. Ineke Bakker, algemeen secretaris van de Raad van Kerken, sluit aan bij de conclusie uit de workshop rond barmhartigheid. "Om de risico's van het menselijk bestaan tegemoet te treden, is een systeem van rechtvaardigheid nodig waar we met zijn allen afspraken over hebben gemaakt en dat ook kan worden gehandhaafd."
"In dat systeem is barmhartigheid nodig om de harde kanten van die rechtvaardigheid te corrigeren. Algemeen recht kan koud en harteloos worden, kijk maar naar het aangescherpte asielrecht. Barmhartigheid en de inzet van mensen verzacht die hardheid. Andersom is barmhartigheid de actieve aanjager voor het werken aan rechtvaardige structuren en instituties."

Solidariteit

Solidariteit betekent in de kern het werken aan een samenleving die zo is ingericht dat voor iedereen de kwaliteit van het bestaan is gegarandeerd. Over die inhoud blijken de deelnemers niet zo veel van mening te verschillen. Solidariteit betekent samen sterk zijn opdat ieder zichzelf kan redden. De wegen tot die solidariteit blijken we wel verschillend in te vullen. Paul Kalma noemt in zijn inleiding "dat de processen van individualisering de draagkracht voor solidariteit verminderen. Als instituties niet gedragen worden door waarden, dan verdwijnen zowel waarden als instituties."
Hoewel niemand het principe van solidariteit los wil laten, willen veel mensen de systematiek graag veranderen. Ze zou wat minder eenvorming en knellend kunnen worden ingevuld, en met wat meer vrijheden en varianten kunnen worden uitgevoerd, zoals marktvormige instituties. Trinus Hoekstra van landelijk bureau DISK wijst erop dat het besef een gemeenschap te zijn, het fundament vormt van solidariteit. Dat besef is voor een groot deel geïnstitutionaliseerd en is nu aan erosie onderhevig. Op welke manier kan een moreel waardendebat bijdragen aan het herstellen van dit gemeenschapsbesef en wat doen we daarmee? Een belangrijke opmerking, vond het forum van deskundigen, maar de antwoorden zijn nog niet zo duidelijk.

Waardigheid

Leven in waardigheid is gekoppeld aan een sociaal-economisch systeem en daardoor ontstaan er verschillen tussen een collectieve en een individuele betekenis van waardigheid. In de discussie benadrukken meerdere sprekers dat een samenleving haar waardigheid verliest als ze de zwaktsten vergeet. Binnen zo'n samenleving verliezen ook de rijkeren hun waardigheid. Waardigheid vraagt om plafonds en vloeren. De vloeren zijn nodig om bestaanszekerheid te garanderen op een menswaardig niveau. De plafonds zijn nodig om de herverdeling te activeren.
Paul Kalma omschrijft waardigheid als "de kern van de verzorgingsstaat. Als blijkt dat mensen de bureaucratische regelgeving waarderen alsof hen hun waardigheid wordt ontnomen, dan moet er echt iets veranderen in de uitvoering."

Burgerzin

Burgerzin verwijst naar verantwoordelijkheid en het debat over burgerschap dient ook te gaan over hoe de kwetsbaren en de mensen die afhankelijk zijn van een herverdelingsinkomen kunnen participeren. Het onderschrijven van een notie van volledig burgerschap dwingt tot het aanvaarden van allerlei consequenties.
Als mogelijke consequentie wordt in het slotgesprek het voorbeeld genomen van het werktempo op bedrijven en de vraag hoe gehandicapten en ouderen daaraan kunnen voldoen. Maak je het werktempo lager, deel je de krachten, ben je solidair met elkaar of geldt: wie niet kan meedraaien die vliegt eruit? Lodewijk de Waal, voorzitter van de FNV, zegt dat de vakbond die vraag al langer onder handen heeft. "Er blijkt echter verschil tussen wat we zeggen en wat we doen. We zeggen dat iedereen moet kunnen participeren, maar bij elke reorganisatie zetten we ouderen en gehandicapten buiten de poort en verhogen we de drempels om binnen te komen. In de voorstellen rond werk- en levensloopplanning zijn we met dit onderwerp bezig. Het tempo verlagen is niet de oplossing, wel mensen meer laten rouleren tussen bedrijven, en hen taken geven die meer in overeenstemming zijn met hun leeftijdsfase en kunnen."

Conclusies

De conferentiegangers zijn het er over eens dat de genoemde waarden een belangrijke bijdrage leveren aan sociale samenhang in de samenleving. Daarbij spelen ideale typeringen van de waarden (de wenselijkheid) een rol, evenals de ervaring van wat praktisch haalbaar is. Vanuit de praktijk komen de tegenstellingen en ongerijmdheden in beeld, vooral als we de verschillen tussen rijk en arm, tussen baanhebbend en baanloos, tussen man en vrouw, tussen gezond en gehandicapt in het debat betrekken.
Ook blijkt de invloed van de waarden op een individu, op groepen of verenigingen, op ondernemingen en op overheden verschillend. Elk niveau van handelen (micro, meso, macro) brengt dilemma's, paradoxen of ongerijmdheden rond waarden met zich mee, levert pro's en contra's op en leidt tot soms fundamentele verschillen over de te kiezen strategie. Zo benadrukt de arme kant van Nederland de accenten van waardigheid, solidariteit, rechtvaardigheid, terwijl de rijkere kant vrijheden, meer keuzemogelijkheden en vrije vormen van uitvoering nastreeft.
Waarden blijken zo een bindend element te vormen, ook voor kerken, vakcentrales, zelforganisaties, humanisten en islamieten. Maar, zoals een deelnemer aan de conferentie het stelde: "De zwakste schakel vertegenwoordigt de kracht van de waarden."

Terug naaar openingspagina 1 mei conferentie